गड आला, पण सिंह गेला
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या नोट्स व सराव चाचणी
📚 शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या नोट्स
१. कोंढाणा किल्ल्याची पार्श्वभूमी
शिवाजी महाराजांनी जयसिंगास दिलेले तेवीस किल्ले अजूनही मुघलांच्या ताब्यात होते.
त्यांपैकी एक किल्ला म्हणजे कोंढाणा.
एक दिवस जिजामाता शिवाजी महाराजांना म्हणाल्या की, “शिवबा, कोंढाण्यासारखा बळकट किल्ला मुघलांच्या हाती असणे बरे नाही.”
पुण्याजवळील कोंढाणा स्वराज्यात असावा, अशी जिजामाता आणि शिवाजी महाराज यांच्या मनात सलत होती.
२. कोंढाणा जिंकण्याचा निर्णय
शिवाजी महाराजांनी कोंढाणा जिंकण्याचा बेत केला.
कोंढाणा अत्यंत अवघड किल्ला होता. त्यामुळे ही कामगिरी कोणाकडे सोपवावी, याचा विचार महाराज करू लागले.
ही कामगिरी अत्यंत कठीण होती.
३. तानाजी मालुसरे
तानाजी मालुसरे हे आरंभापासून शिवाजी महाराजांचे साथीदार होते.
कोकणात महाडजवळ उमरठे हे गाव आहे. तिथे तानाजी राहत होते.
शिवाजी महाराजांच्या कामात तानाजीला कुचराई किंवा दिरंगाई माहीत नव्हती.
महाराज जी कामगिरी सांगतील ती हाती घ्यायला तानाजी नेहमी तयार असत.
ते अंगाने धिप्पाड, ताकदीने भरीव आणि बुद्धीने चलाख होते.
शिवाजी महाराजांवर त्यांची अलोट भक्ती होती.
उमरठे — महाडजवळ, कोकणात
५. तानाजीच्या घरातील प्रसंग
तानाजी आपल्या मुलाच्या लग्नाच्या गडबडीत होते.
त्यांचा एकुलता एक मुलगा रायबा याच्या लग्नाची तयारी जोरात चालली होती.
लग्न चार दिवसांवर येऊन ठेपले होते.
तानाजींना शिवाजी महाराजांकडून कोंढाण्याची कामगिरी मिळाली.
६. “आधी लग्न कोंढाण्याचे, मग रायबाचे”
तानाजींचा भाऊ शेलारमामा शिवाजी महाराजांकडे रायबाच्या लग्नाचे आमंत्रण देण्यासाठी आला.
शेलारमामांनी शिवाजी महाराजांना लग्नाचे आमंत्रण दिले.
शिवाजी महाराजांनी सांगितले की, आम्ही स्वतः लग्नाला येऊ शकणार नाही, कारण आम्ही जातीने कोंढाण्याच्या कामगिरीवर जाणार आहोत.
हे शब्द ऐकताच तानाजी म्हणाले —
७. तानाजीची प्रतिज्ञा
तानाजींनी रायबाच्या लग्नापेक्षा स्वराज्याची कामगिरी महत्त्वाची मानली.
त्यांनी ठामपणे सांगितले — “आधी लग्न कोंढाण्याचे, मग रायबाचे.”
तानाजी कोंढाणा जिंकण्याच्या मोहिमेवर निघाले.
८. कोंढाण्याचा किल्लेदार
कोंढाणा किल्ल्यावर जयसिंगाने नेमलेला उदेभान हा राजपूत किल्लेदार होता.
उदेभान हा मोठा कडवा आणि शूर होता.
गडाला दोन दरवाजे होते.
९. कोंढाण्यावर चढाईची तयारी
उदेभानाने किल्ल्याची पक्की बंदोबस्त व्यवस्था केली होती.
गडाभोवती तटबंदी होती.
पश्चिमेला उंचच उंच कडा होता. त्या बाजूला पहारा नव्हता.
तानाजींनी कड्याच्या बाजूने किल्ल्यावर चढाई करण्याचा बेत केला.
तानाजी आपल्या मावळ्यांसह रात्रीच्या वेळी कड्याच्या पायथ्याशी पोहोचले.
१०. कड्यावरून गडावर चढाई
तानाजींचे पाच-सहा तरुण मावळे कडा चढायला पुढे गेले.
कडा अतिशय उंच होता; परंतु मावळ्यांनी मोठ्या हिंमतीने कडा चढून गाठला.
वर जाताच त्यांनी दोराचे टोक एका झाडाला घट्ट बांधले.
त्यानंतर तानाजी आणि त्यांचे मावळे दोरावरून भराभर कडा चढून गडावर गेले.
११. तानाजीचा पराक्रम
तानाजी व मावळे गडावर पोहोचले.
सूर्याजी आणि त्यांचे मावळे कल्याण दरवाजाच्या वाटेने गडावर येण्याची तयारी करत होते.
लढाईला सुरुवात झाली.
उदेभानाला तानाजी गडावर आल्याची खबर मिळाली.
नगरात वाजे वाजू लागले आणि युद्धाला सुरुवात झाली.
१२. तानाजी आणि उदेभानाचे युद्ध
तानाजी सिंहासारखे लढत होते.
उदेभानाने त्यांच्यावर झेप घेतली.
दोघांची झुंज सुरू झाली.
दोघेही शूर वीर होते. कोणीही हटत नव्हते.
लढता लढता तानाजींची ढाल तुटली.
तानाजींनी हाताला शेला गुंडाळला आणि ते पुन्हा लढू लागले.
शेवटी दोघेही जबर जखमी झाले आणि धारातीर्थी कोसळले.
१४. सूर्याजींचा पराक्रम
तानाजी पडले हे पाहून मावळ्यांचा धीर खचला आणि ते पळू लागले.
इतक्यात सूर्याजी आणि त्यांचे मावळे कल्याण दरवाजातून आत येऊन पोहोचले.
सूर्याजींनी मावळ्यांना धीर दिला.
त्यांनी तानाजींच्या मृत्यूची आठवण करून मावळ्यांना पुन्हा युद्ध करण्यास प्रवृत्त केले.
मावळे पुन्हा लढले.
अखेरीस कोंढाणा किल्ला स्वराज्यात आला.
१५. “गड आला पण सिंह गेला”
तानाजी धारातीर्थी पडले हे पाहून मावळ्यांचा धीर खचला.
परंतु त्यांचे भाऊ सूर्याजी यांनी मावळ्यांना पुन्हा एकत्र करून युद्ध चालू ठेवले.
कोंढाणा किल्ला ताब्यात आला; पण तानाजींसारखा शूर सिंह गमावला.
ही बातमी जिजामाता आणि शिवाजी महाराजांना कळली.
त्यांना खूप दुःख झाले.
शिवाजी महाराजांनी हळहळून उद्गार काढले —
१६. कोंढाण्याचे नाव सिंहगड
तानाजी मालुसरे यांच्या पराक्रमाची आठवण म्हणून कोंढाण्याला पुढे सिंहगड हे नाव सार्थ झाले.
तानाजी सिंहासारखे शूर होते आणि सिंहासारखे लढत धारातीर्थी पडले.
१७. रायबाचे लग्न
पुढे उमरठे गावी जाऊन शिवाजी महाराजांनी रायबाचे लग्न केले.
तानाजींच्या बलिदानानंतरही महाराजांनी रायबाच्या विवाहाची जबाबदारी पार पाडली.
⭐ शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाची माहिती
गड आला, पण सिंह गेला
कोंढाणा
सिंहगड
तानाजी मालुसरे
उमरठे
महाडजवळ, कोकणात
रायबा
लग्न चार दिवसांवर
उदेभान राठोड
सूर्याजी व मावळे
कल्याण दरवाजा
सन १६७०
🔢 घटनांचा योग्य क्रम
🧠 शिष्यवृत्ती स्मरणमंत्र
🎯 शिष्यवृत्ती परीक्षेत विचारले जाऊ शकणारे मुद्दे
कोण? — तानाजी मालुसरे, शिवाजी महाराज, जिजामाता, सूर्याजी, उदेभान राठोड, शेलारमामा
कुठे? — कोंढाणा, उमरठे, महाड
कोंढाण्याचे नंतरचे नाव? — सिंहगड
तानाजींच्या मुलाचे नाव? — रायबा
कोंढाण्याचा किल्लेदार? — उदेभान राठोड
तानाजींच्या मदतीला आले? — मावळे व सूर्याजी
महत्त्वाचे वाक्य? — “आधी लग्न कोंढाण्याचे, मग रायबाचे.”
शिवाजी महाराजांचे उद्गार? — “गड आला, पण सिंह गेला!”
घटना कधी? — सन १६७०
📝 बहुपर्यायी सराव चाचणी
वरील नोट्सचा अभ्यास केल्यानंतर चाचणी सोडवा.
