दक्षिणेतील मोहीम
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या नोट्स व बहुपर्यायी सराव चाचणी
📚 शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या नोट्स
१. मोहिमेची पार्श्वभूमी
राज्याभिषेकाचा सोहळा पार पडल्यानंतर आनंद फार काळ टिकला नाही.
१७ जून १६७४ रोजी जिजामाता म्हणजेच मासाहेब यांचे निधन झाले. शिवाजी महाराजांचा मोठा आधार गेला.
जिजामाता या शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील खऱ्या मार्गदर्शक आणि गुरू होत्या. त्यांच्या निधनामुळे महाराजांना अतिशय दुःख झाले.
२. दक्षिणेकडे जाण्याचा निर्णय का घेतला?
आदिलशाही मोडकळीस आली होती. त्यामुळे शिवाजी महाराजांना आदिलशाहीची फारशी भीती उरली नव्हती.
परंतु उत्तरेचा मुघल बादशाहा औरंगजेब मराठ्यांचे राज्य नष्ट करण्याच्या प्रयत्नात होता.
मुघलांचे संकट स्वराज्यावर आले तर दक्षिणेतही एखादे मजबूत ठाणे असावे, असा विचार महाराजांच्या मनात आला.
म्हणून त्यांनी दक्षिण आपल्या ताब्यात घेण्याचे ठरवले.
३. कर्नाटक मोहिमेचा आणखी एक हेतू
शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ व्यंकोजीराजे दक्षिणेतील तंजावरची जहागीर सांभाळत होते.
व्यंकोजीराजांकडे त्यांच्या वडिलांची कर्नाटकातील जहागीरही होती.
त्यातील काहीही वाटा व्यंकोजीराजांनी शिवाजी महाराजांना दिला नव्हता.
शिवरायांशी ते फटकून वागत असत.
४. कुतुबशाहाची मदत
दक्षिण मोहिमेसाठी शिवाजी महाराजांनी गोवळकोंड्याच्या कुतुबशाहाची मदत मागितली.
कुतुबशाहाने मोठ्या खुशीने महाराजांना मदत देण्याचे कबूल केले.
कर्नाटकात जाण्यापूर्वी शिवाजी महाराजांनी गोवळकोंड्याला भेट दिली.
गोवळकोंडा
कुतुबशाहा
गोवळकोंडा
कुतुबशाहाने दिली
५. गोवळकोंड्याला ऐतिहासिक भेट
शिवाजी महाराज गोवळकोंड्याला पोहोचले.
कुतुबशाहा स्वतः महाराजांना सामोरा गेला.
त्याने खास तयार केलेल्या सिंहासनावर शिवाजी महाराजांना आपल्या बरोबरीने बसवले.
कुतुबशाहाने महाराजांच्या सत्कारात कोणतीही कमतरता राहू दिली नाही.
स्वागतसत्कार स्वीकारल्यानंतर शिवाजी महाराज कर्नाटक मोहिमेवर निघाले.
६. जिंजीचा विजय
चेन्नईच्या दक्षिणेस जिंजीचा किल्ला आहे.
जिंजीचा किल्ला रायगडाप्रमाणेच प्रचंड आणि मजबूत होता.
शिवाजी महाराजांनी जिंजीला वेढा घातला.
कित्येक महिने वेढा देऊनही किल्ला ताब्यात येत नव्हता.
नंतर वेलूरजवळच्या डोंगरावरून शिवाजी महाराजांनी जिंजी किल्ल्यावर तोफांचा मारा केला आणि किल्ला सर केला.
७. कर्नाटकातील मिळवलेला प्रदेश
शिवाजी महाराजांनी कर्नाटकात एकूण वीस लक्ष उत्पन्नाचा प्रदेश जिंकला.
याशिवाय अनेक छोटे-मोठे किल्लेही जिंकले.
यामुळे दक्षिणेत स्वराज्याचे एक मजबूत ठाणे तयार झाले.
८. व्यंकोजीराजांची भेट
कर्नाटक मोहिमेदरम्यान शिवाजी महाराजांनी आपले सावत्र भाऊ व्यंकोजीराजे यांना भेटीसाठी बोलावले.
व्यंकोजीराजे नाखुशीनेच भेटीस आले.
महाराजांनी त्यांचा योग्य सत्कार केला.
स्वराज्याच्या कार्यात व्यंकोजीराजांनी सहकार्य करावे, अशी महाराजांनी त्यांना गळ घातली.
९. व्यंकोजीराजांचा विश्वासघातासारखा प्रसंग
काही दिवस व्यंकोजीराजे महाराजांबरोबर राहिले.
परंतु एका रात्री महाराजांना काही न कळवता ते तंजावरला निघून गेले.
उलट त्यांनी महाराजांच्या फौजेवरच हल्ला केला.
महाराजांच्या फौजेने त्यांचा समाचार घेतला आणि व्यंकोजीराजांचा पराभव झाला.
१०. महाराजांनी व्यंकोजीराजांना समजुतीची पत्रे का पाठवली?
आपल्या भावाच्या अशा वागणुकीमुळे शिवाजी महाराजांना फार वाईट वाटले.
म्हणून त्यांनी व्यंकोजीराजांना समजुतीची पत्रे पाठवली.
जिंजीच्या दक्षिणेकडील काही प्रदेश त्यांनी व्यंकोजीराजांना दिला.
व्यंकोजीराजांची पत्नी दीपाबाई हिलाही महाराजांनी चोळीबांगडीसाठी कर्नाटकातील थोडा प्रदेश दिला.
११. शिवाजी महाराजांचा संदेश
हा संदेश शिवाजी महाराजांनी व्यंकोजीराजांना पत्रातून दिला.
१२. रायगडावर पुनरागमन
कर्नाटकातील विजय मिळवून शिवाजी महाराज रायगडावर परतले.
मोहिमेची दगदग जाणवत असतानाच त्यांना जंजिऱ्याच्या सिद्दीविरुद्ध आरमारी मोहीम काढावी लागली.
त्या वेळी महाराजांचे वय सुमारे पन्नास वर्षे होते.
सुमारे तीस-पस्तीस वर्षे त्यांनी सतत कष्ट केले होते.
त्यांना जवळजवळ विश्रांती मिळाली नाही.
१३. रयतेचा वाली गेला
३ एप्रिल १६८० रोजी शिवाजी महाराजांनी जगाचा कायमचा निरोप घेतला.
त्यांच्या निधनामुळे सर्वांना दुःखसागरात लोटले गेले.
महाराजांनी आपल्या हयातीत अनेक घडामोडी घडवून आणल्या.
जबरदस्त शत्रूंना नमवून त्यांनी हिंदवी स्वराज्य निर्माण केले.
त्यांचे कार्य अखिल भारतात अद्वितीय होते.
ते एक थोर राष्ट्रपुरुष होते.
⭐ शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाची माहिती
१७ जून १६७४
जिजामाता
कर्नाटक
गोवळकोंड्याचा कुतुबशाहा
गोवळकोंडा
जिंजी
चेन्नईच्या दक्षिणेस
वेलूर
वीस लक्ष उत्पन्नाचा
व्यंकोजीराजे
दीपाबाई
जंजिऱ्याच्या सिद्दीविरुद्ध
३ एप्रिल १६८०
सुमारे ५० वर्षे
👑 व्यक्ती – स्थळ – महत्त्व
| व्यक्ती / स्थळ | महत्त्व |
|---|---|
| जिजामाता | शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील मार्गदर्शक व गुरू; १७ जून १६७४ रोजी निधन. |
| औरंगजेब | उत्तरेकडील मुघल बादशाहा; स्वराज्य नष्ट करण्याच्या प्रयत्नात होता. |
| कुतुबशाहा | गोवळकोंड्याचा शासक; दक्षिण मोहिमेसाठी शिवाजी महाराजांना मदत केली. |
| गोवळकोंडा | कुतुबशाहाची राजधानी; शिवाजी महाराजांनी येथे ऐतिहासिक भेट दिली. |
| व्यंकोजीराजे | शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ; तंजावरची जहागीर सांभाळत होते. |
| दीपाबाई | व्यंकोजीराजांची पत्नी; महाराजांनी चोळीबांगडीसाठी कर्नाटकातील काही प्रदेश दिला. |
| जिंजी | चेन्नईच्या दक्षिणेस असलेला प्रचंड व मजबूत किल्ला; महाराजांनी जिंकला. |
| वेलूर | वेलूरजवळच्या डोंगरावरून तोफांचा मारा करून जिंजी किल्ला जिंकण्यात आला. |
| जंजिरा | मोहिमेनंतर शिवाजी महाराजांनी येथील सिद्दीविरुद्ध आरमारी मोहीम काढली. |
| रायगड | कर्नाटकातील विजय मिळवून शिवाजी महाराज येथे परतले. |
🔗 कारण – परिणाम
परिणाम : शिवाजी महाराजांना दक्षिणेकडे स्वारी करणे शक्य झाले.
परिणाम : दक्षिणेत मजबूत ठाणे असावे म्हणून दक्षिण ताब्यात घेण्याचा निर्णय झाला.
परिणाम : शिवाजी महाराजांनी कुतुबशाहाची मदत मागितली.
परिणाम : व्यंकोजीराजांचा पराभव झाला.
परिणाम : त्यांनी समजुतीची पत्रे पाठवली.
🔢 घटनांचा योग्य क्रम
🗺️ नकाशावर आधारित शिष्यवृत्ती मुद्दे
- रायगड — शिवाजी महाराजांची राजधानी.
- गोवळकोंडा — कुतुबशाहाची राजधानी.
- जिंजी — चेन्नईच्या दक्षिणेस असलेला मजबूत किल्ला.
- वेलूर — जिंजी किल्ल्यावर तोफांचा मारा करण्यासाठी संबंधित ठिकाण.
- तंजावर — व्यंकोजीराजांची जहागीर.
- जंजिरा — सिद्दीविरुद्ध आरमारी मोहिमेशी संबंधित ठिकाण.
🧠 शिष्यवृत्ती स्मरणमंत्र
🎯 झटपट उजळणी
मासाहेबांचे निधन कधी झाले? — १७ जून १६७४
दक्षिण मोहिमेचे क्षेत्र कोणते? — कर्नाटक
मोहिमेसाठी मदत कोणी केली? — गोवळकोंड्याच्या कुतुबशाहाने
कुतुबशाहाची राजधानी कोणती? — गोवळकोंडा
जिंजी कुठे आहे? — चेन्नईच्या दक्षिणेस
जिंजी किल्ला कसा होता? — प्रचंड व मजबूत
कर्नाटकात किती उत्पन्नाचा प्रदेश जिंकला? — वीस लक्ष उत्पन्नाचा प्रदेश
शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ कोण? — व्यंकोजीराजे
व्यंकोजीराजांची पत्नी कोण? — दीपाबाई
महाराजांनी व्यंकोजीराजांना काय सांगितले? — परक्या शत्रूंचा भरवसा धरू नये; पुरुषार्थ गाजवावा.
रायगडावर परतल्यानंतर कोणाविरुद्ध आरमारी मोहीम काढली? — जंजिऱ्याच्या सिद्दीविरुद्ध
शिवाजी महाराजांचे निधन कधी झाले? — ३ एप्रिल १६८०
📝 बहुपर्यायी सराव चाचणी
घटक १६ – दक्षिणेतील मोहीम
