चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक ७ – स्वराज्याचे तोरण बांधले
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर अभ्यासपूर्ण नोट्स
महत्त्वाची सूचना : खालील नोट्स तुम्ही दिलेल्या पाठ्यपुस्तकातील पृष्ठे २५ ते २८ वरील माहितीवरच आधारित आहेत. पाठाबाहेरील माहिती जाणीवपूर्वक समाविष्ट केलेली नाही.
१. पाठाचा गाभा
रायरेश्वराच्या देवालयात स्वराज्य स्थापनेची प्रतिज्ञा केल्यानंतर शिवरायांनी प्रत्यक्ष स्वराज्य स्थापनेच्या कार्याला सुरुवात केली. त्यासाठी प्रथम तोरणा किल्ला जिंकला. या विजयामुळे स्वराज्याच्या कार्याला सुरुवातीचा भक्कम आधार मिळाला.
तोरणा किल्ल्यावर मिळालेल्या धनाचा उपयोग करून पुढे राजगड उभारण्यात आला. राजगड ही स्वराज्याची पहिली राजधानी ठरली.
२. त्या काळातील महाराष्ट्राची परिस्थिती
शिवरायांनी स्वराज्याची प्रतिज्ञा केली, पण तिची पूर्तता करणे सोपे नव्हते.
त्या काळी महाराष्ट्रावर चार सत्तांचा प्रभाव होता :
- दिल्लीचा मुघल बादशहा
- विजापूरचा आदिलशाही सुलतान
- गोव्याचे पोर्तुगीज
- जंजिऱ्याचा सिद्धी
या चारही सत्तांमुळे महाराष्ट्रावर मोठा दबाव होता.
लक्षात ठेवा :
चार सत्ता → मुघल + आदिलशाही + पोर्तुगीज + सिद्धी
३. शिवरायांसमोरील अडचणी
शिवरायांनी स्वराज्य स्थापनेचा मंत्र उच्चारला, परंतु त्यांच्या जवळचे सैन्यबळ कमी होते.
- शत्रूंचे सैन्य मोठे होते.
- शिवरायांच्या स्वराज्याच्या समर्थकांची संख्या तुलनेने कमी होती.
- शत्रूंच्या बाजूने मोठी सत्ता होती.
- तरीही शिवरायांचा निश्चय अढळ होता.
यातून एक महत्त्वाचा गुण दिसतो :
⭐ दृढनिश्चय
४. तोरणागड
तोरणागडाची माहिती
शिवरायांकडे पुणे, सुपे, चाकण व इंदापूर या परगण्यांची जहागीर होती.
या जहागिरीतील प्रदेशातील तोरणा किल्ला विजापूर दरबारातील अधिकाऱ्यांच्या ताब्यात होता.
शिवरायांनी तोरणा किल्ला जिंकण्याचे ठरवले.
भौगोलिक माहिती
- तोरणा किल्ला पुण्याच्या नैऋत्येस आहे.
- तो कानद खोऱ्यात आहे.
- तो डोंगरी किल्ला आहे.
- किल्ल्याला झुंजार माची आणि बुधला माची अशा दोन माच्या आहेत.
माची म्हणजे काय?
किल्ल्याच्या चढणीवर किंवा डोंगराच्या सपाट झालेल्या भागाला माची म्हणतात.
५. तोरणा किल्ला जिंकण्यामागील विचार
शिवरायांच्या मनात एक विचार होता :
“किल्ले ताब्यात असला, की आजूबाजूच्या प्रदेशावर सत्ता चालते.”
म्हणून स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात किल्ले जिंकणे अत्यंत महत्त्वाचे होते.
शिवरायांनी तोरणा किल्ला जिंकण्याचा निर्णय घेतला.
शिष्यवृत्ती दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे :
प्रश्न : शिवरायांनी तोरणा किल्ला का निवडला?
उत्तर : स्वराज्याचे तोरण बांधण्यासाठी आणि भक्कम किल्ला ताब्यात घेण्यासाठी.
६. तोरणा किल्ल्याची वैशिष्ट्ये
तोरणा हा :
- डोंगरी किल्ला आहे.
- त्याला झुंजार माची व बुधला माची आहेत.
- किल्ल्यावरून खाली उतरण्यासाठी एक वाट झुंजार माचीवरून जाते.
- ही वाट अतिशय अवघड आहे.
महत्त्वाचे जोडपे
| घटक | माहिती |
|---|---|
| किल्ला | तोरणा |
| माची | झुंजार माची |
| दुसरी माची | बुधला माची |
| प्रदेश | कानद खोरे |
| दिशा | पुण्याच्या नैऋत्येस |
७. तोरणा किल्ला ताब्यात घेतल्यानंतर
तोरणा किल्ला ताब्यात आल्यानंतर शिवरायांनी किल्ल्याची डागडुजी सुरू केली.
किल्ल्याच्या दुरुस्तीचे काम सुरू असताना एक आश्चर्यकारक घटना घडली.
धनाचा शोध
मोऱ्हांनी गच्च भरलेल्या चार घागरी किल्ल्यावर सापडल्या.
हे धन स्वराज्याच्या कार्यासाठी उपयोगी पडणार होते.
शिवरायांना वाटले की हे धन देवी भवानीने दिलेले धन आहे.
८. किल्ल्याच्या कामात सहभागी झालेली मंडळी
किल्ल्याच्या दुरुस्तीच्या कामात विविध समाजघटकांतील लोक सहभागी झाले.
पाठात उल्लेख असलेले लोक :
- मराठा किल्लेदार
- ब्राह्मण सबनीस
- प्रभू कारखानीस
- मावळे
- कोळी
- रामोशी
- महार
अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा
स्वराज्याच्या सैन्यात जातिभेद किंवा वर्णभेद नव्हता.
शिवरायांच्या कार्यात सर्व समाजातील शूर माणसे सहभागी झाली.
९. भवानीमातेचा आशीर्वाद
तोरणा किल्ल्यावर शिवरायांचा कारभार सुरू झाला.
किल्ल्याच्या कामात सहभागी असलेल्या लोकांना धन मिळाले.
ते धन पाहून कामगारांना आनंद झाला.
त्यांना वाटले :
“शिवरायांना देवी भवानी प्रसन्न आहे.”
त्यांनी ते धन शिवरायांजवळ आणून दिले.
या घटनेमुळे शिवरायांचा स्वराज्याच्या कार्यावरील विश्वास अधिक दृढ झाला.
१०. मिळालेल्या धनाचा उपयोग
तोरणा किल्ल्यावर सापडलेल्या धनातून :
- शिवरायांनी शस्त्रे खरेदी केली.
- उरलेल्या धनातून पुढील योजना आखली.
त्यांनी एक नवीन किल्ला उभारण्याचे ठरवले.
११. मुरुंबदेवाचा डोंगर
तोरण्यापासून पूर्वेला काही अंतरावर मुरुंबदेवाचा डोंगर होता.
हा डोंगर :
- उंच होता.
- अवघड होता.
- मोऱ्हांनी व्यापलेला होता.
- आदिलशहाने त्यावर एक किल्ला अर्धवट बांधून सोडला होता.
शिवरायांनी हा डोंगर पाहून येथे किल्ला बांधण्याचे ठरवले.
१२. राजगडाची निर्मिती
मुरुंबदेवाच्या डोंगरावर शिवरायांनी किल्ला बांधण्यास सुरुवात केली.
या किल्ल्याला त्यांनी नाव दिले :
⭐ राजगड
राजगडाच्या बांधकामासाठी :
- पाथरवट
- लोहार
- सुतार
- गवंडी
- मजूर
अशी अनेक माणसे कामाला लागली.
राजगडावर उभारण्यात आलेल्या गोष्टी
- राजवाडा
- बारा महाल
- अठरा कारखाने
- राजगादी
१३. राजगड – स्वराज्याची पहिली राजधानी
राजगडाचे बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर तो स्वराज्याची पहिली राजधानी बनला.
परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे :
तोरणा → स्वराज्याचे पहिले महत्त्वाचे पाऊल
राजगड → स्वराज्याची पहिली राजधानी
१४. स्वराज्याची घोडदौड
राजगडाची उभारणी झाल्यानंतर शिवरायांच्या स्वराज्याच्या कार्याला वेग आला.
स्वराज्याची घोडदौड सुरू झाली.
बारा मावळांतील किल्ले शिवरायांनी ताब्यात घेतले.
मावळांत आनंद आणि उत्साह निर्माण झाला.
१५. शिवरायांचे सहकारी
पाठात उल्लेख केलेल्या मावळातील मंडळींपैकी :
- तानाजी मालुसरे
- येसाजी कंक
- बाजी पासलकर
- विठोजी शितोळे
- जेधे
- पायगुडे
- बांदल
इत्यादी मंडळी शिवरायांच्या शब्दाला मान देत होती.
महत्त्वाचा मुद्दा
या मंडळींनी स्वराज्याच्या कार्यासाठी शिवरायांना सहकार्य केले.
१६. शिवरायांचे नेतृत्व
शिवरायांचे नेतृत्व केवळ युद्धापुरते मर्यादित नव्हते.
ते :
- लोकांशी प्रेमाने वागत.
- योग्य वेळी कठोरपणाही दाखवत.
- मावळ्यांना स्वराज्याच्या ध्येयाने प्रेरित करत.
- शत्रूच्या प्रदेशाची माहिती मिळवत.
- किल्ल्यांचे महत्त्व ओळखत.
- उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य उपयोग करत.
नेतृत्वगुण
दृढनिश्चय + नियोजन + धाडस + लोकसंग्रह + दूरदृष्टी
१७. आदिलशहाची प्रतिक्रिया
शिवरायांनी किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केल्यामुळे आदिलशाहीच्या अधिकाऱ्यांना चिंता वाटू लागली.
शिवरायांच्या हालचालींविरुद्ध तक्रारी करण्यात आल्या.
या तक्रारी विजापूर दरबारापर्यंत पोहोचल्या.
आदिलशहाने शहाजीराजांना जाब विचारला.
शिवरायांच्या जहागिरीतील कारभाराबद्दल प्रश्न उपस्थित झाले.
१८. शिवरायांचे चातुर्य
आदिलशहाने विचारणा केल्यानंतर शिवरायांनी परिस्थितीचे भान ठेवून योग्य उत्तर दिले.
त्यांनी आदिलशहाकडे निरोप पाठवला की :
- जहागिरीचा कारभार व्यवस्थित चालवण्यासाठी त्यांनी किल्ले घेतले.
- त्यामागे दुसरा हेतू नाही.
परीक्षेसाठी गुण
या प्रसंगातून शिवरायांचे :
चातुर्य, मुत्सद्दीपणा आणि प्रसंगावधान
हे गुण दिसतात.
१९. “स्वराज्याचे तोरण बांधले” – शीर्षकाचा अर्थ
तोरणा किल्ला जिंकणे हे स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यातील पहिले मोठे यश होते.
म्हणूनच :
तोरणा किल्ला जिंकून शिवरायांनी स्वराज्याचे जणू तोरणच बांधले.
२०. घटनाक्रम
शिष्यवृत्ती परीक्षेत घटनांचा क्रम विचारला जाऊ शकतो.
योग्य क्रम :
रायरेश्वराची प्रतिज्ञा
↓
तोरणा किल्ला जिंकला
↓
तोरणा किल्ल्याची डागडुजी
↓
किल्ल्यावर धन सापडले
↓
शस्त्रे खरेदी केली
↓
मुरुंबदेवाचा डोंगर निवडला
↓
राजगड उभारला
↓
राजगड स्वराज्याची पहिली राजधानी बनली
↓
स्वराज्याची घोडदौड सुरू झाली
२१. अत्यंत महत्त्वाची एकओळी माहिती
🔴 किल्ले
- तोरणा — शिवरायांनी जिंकलेला सुरुवातीचा महत्त्वाचा किल्ला.
- राजगड — स्वराज्याची पहिली राजधानी.
- मुरुंबदेवाचा डोंगर — राजगडाच्या उभारणीसाठी निवडलेला डोंगर.
🔴 तोरण्याच्या माच्या
- झुंजार माची
- बुधला माची
🔴 तोरण्याशी संबंधित प्रदेश
- पुणे
- सुपे
- चाकण
- इंदापूर
- कानद खोरे
🔴 त्या काळातील चार सत्ता
- दिल्लीचा मुघल बादशहा
- विजापूरचा आदिलशाही सुलतान
- गोव्याचे पोर्तुगीज
- जंजिऱ्याचा सिद्धी
२२. व्यक्ती आणि त्यांचे कार्य
| व्यक्ती/समूह | पाठातील संदर्भ |
|---|---|
| शिवराय | तोरणा किल्ला जिंकला; स्वराज्याचे कार्य पुढे नेले |
| तानाजी मालुसरे | शिवरायांचा वीर सहकारी |
| येसाजी कंक | शिवरायांचा विश्वासू सहकारी |
| बाजी पासलकर | मावळातील प्रमुख सहकारी |
| विठोजी शितोळे | मावळातील प्रमुख मंडळी |
| जेधे | शिवरायांच्या शब्दाला मान देणारे |
| पायगुडे | शिवरायांचे सहकारी |
| बांदल | शिवरायांचे सहकारी |
| आदिलशहा | शिवरायांच्या किल्ले जिंकण्यामुळे चिंतित |
| शहाजीराजे | आदिलशहाने शिवरायांच्या कारभाराबाबत जाब विचारलेले व्यक्ती |
२३. कारणे – शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी
१. शिवरायांनी तोरणा किल्ला निवडला.
कारण : स्वराज्याच्या स्थापनेसाठी भक्कम किल्ला ताब्यात घेणे आवश्यक होते.
२. तोरणा किल्ल्याची डागडुजी करण्यात आली.
कारण : किल्ला स्वराज्याच्या उपयोगासाठी मजबूत करणे आवश्यक होते.
३. तोरण्यावर सापडलेले धन शिवरायांना देण्यात आले.
कारण : ते धन स्वराज्याच्या कार्यासाठी उपयोगी पडावे, अशी भावना होती.
४. तोरण्यावर सापडलेल्या धनातून शस्त्रे खरेदी करण्यात आली.
कारण : स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी शस्त्रे आवश्यक होती.
५. राजगड बांधण्यात आला.
कारण : स्वराज्याला भक्कम आधार व राजधानी आवश्यक होती.
६. मावळ्यांनी शिवरायांना साथ दिली.
कारण : शिवरायांनी त्यांना स्वराज्याच्या ध्येयाने प्रेरित केले होते.
२४. शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| तोरण | विजयाचे/शुभकार्याचे प्रतीक म्हणून बांधलेली सजावट |
| तोरणागड | तोरणा किल्ला |
| जहागीर | राजाकडून मिळालेला प्रदेश/उत्पन्नाचा अधिकार |
| माची | किल्ल्याचा सपाट किंवा संरक्षणासाठी उपयोगी भाग |
| डागडुजी | दुरुस्ती |
| पाथरवट | दगडावर काम करणारा कारागीर |
| गवंडी | बांधकाम करणारा कारागीर |
| कारखाना | कामकाजाचे/उत्पादनाचे ठिकाण |
| चातुर्य | हुशारी, प्रसंगानुसार योग्य युक्ती |
| घोडदौड | वेगाने पुढे जाणे |
| खडानखडा माहिती | संपूर्ण/सविस्तर माहिती |
२५. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी विशेष लक्षात ठेवायच्या जोड्या
जोड्या जुळवा
तोरणा — झुंजार माची
तोरणा — बुधला माची
मुरुंबदेवाचा डोंगर — राजगड
राजगड — पहिली राजधानी
तोरणा — स्वराज्याचे पहिले महत्त्वाचे पाऊल
कानद — खोरे
तानाजी मालुसरे — शिवरायांचे सहकारी
येसाजी कंक — शिवरायांचा विश्वासू सहकारी
२६. संभाव्य बहुपर्यायी प्रश्न
१. शिवरायांनी सुरुवातीला कोणता किल्ला जिंकला?
अ) राजगड
आ) तोरणा
इ) रायगड
ई) सिंहगड
उत्तर : आ) तोरणा
२. तोरणा किल्ला कोणत्या खोऱ्यात आहे?
अ) कृष्णा
आ) कोयना
इ) कानद
ई) पंचगंगा
उत्तर : इ) कानद
३. तोरणा किल्ल्याला कोणत्या दोन माच्या आहेत?
अ) संजीवनी व सुवेळा
आ) झुंजार व बुधला
इ) पद्मावती व बालेकिल्ला
ई) राजगड व रायगड
उत्तर : आ) झुंजार व बुधला
४. तोरणा किल्ल्यावर सापडलेल्या धनाचा उपयोग कशासाठी करण्यात आला?
अ) व्यापारासाठी
आ) शस्त्रे खरेदी करण्यासाठी
इ) शेतीसाठी
ई) कर भरण्यासाठी
उत्तर : आ) शस्त्रे खरेदी करण्यासाठी
५. राजगड कोणत्या डोंगरावर उभारला?
अ) मुरुंबदेवाचा
आ) रायरेश्वराचा
इ) सिंहगडाचा
ई) प्रतापगडाचा
उत्तर : अ) मुरुंबदेवाचा
६. राजगड काय होता?
अ) आदिलशहाची राजधानी
आ) मुघलांची राजधानी
इ) स्वराज्याची पहिली राजधानी
ई) पोर्तुगीजांचे ठाणे
उत्तर : इ) स्वराज्याची पहिली राजधानी
७. खालीलपैकी कोणता तोरणा किल्ल्याशी संबंधित आहे?
अ) झुंजार माची
आ) सुवेळा माची
इ) संजीवनी माची
ई) हिरकणी बुरूज
उत्तर : अ) झुंजार माची
८. स्वराज्याच्या सैन्यात कोणता भेदभाव नव्हता?
अ) आर्थिक भेद
आ) जातिभेद व वर्णभेद
इ) प्रादेशिक भेद
ई) वयाचा भेद
उत्तर : आ) जातिभेद व वर्णभेद
९. खालीलपैकी कोण शिवरायांचा सहकारी होता?
अ) बाजी पासलकर
आ) आदिलशहा
इ) पोर्तुगीज
ई) जंजिऱ्याचा सिद्धी
उत्तर : अ) बाजी पासलकर
१०. शिवरायांच्या किल्ले जिंकण्यामुळे कोण चिंतित झाला?
अ) मुघल बादशहा
आ) आदिलशहा
इ) पोर्तुगीज
ई) सिद्धी
उत्तर : आ) आदिलशहा
२७. परीक्षेच्या दृष्टीने “फास्ट रिव्हिजन”
🟠 रायरेश्वर → प्रतिज्ञा
🟠 तोरणा → पहिला मोठा किल्ला
🟠 तोरणा → झुंजार माची + बुधला माची
🟠 तोरणा → धन सापडले
🟠 धन → शस्त्रे खरेदी
🟠 मुरुंबदेवाचा डोंगर → राजगड
🟠 राजगड → पहिली राजधानी
🟠 राजगड → राजवाडा + बारा महाल + अठरा कारखाने + राजगादी
🟠 मावळे → स्वराज्याचे प्रमुख सहकारी
🟠 जातिभेद/वर्णभेद → नव्हता
🟠 शिवराय → चातुर्य + धाडस + नियोजन + दृढनिश्चय
🟠 तोरणा जिंकणे → स्वराज्याचे तोरण बांधले
⭐ सर्वांत महत्त्वाचे सूत्र
रायरेश्वराची प्रतिज्ञा → तोरणा किल्ला → धन → शस्त्रे → मुरुंबदेवाचा डोंगर → राजगड → पहिली राजधानी → स्वराज्याची घोडदौड
हे सूत्र लक्षात ठेवल्यास या घटकावरील घटनाक्रम, कारणे, जोड्या, व्यक्ती, किल्ले आणि वस्तुनिष्ठ प्रश्न सोडवणे सोपे जाईल.
