चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक ६ — स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर अभ्यासिका
टीप : खालील नोट्स दिलेल्या पाठ्यपुस्तकातील मजकुरावरच आधारित आहेत. शिष्यवृत्ती परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे व्यक्ती, स्थळे, घटना, कारणे, परिणाम, शब्दार्थ आणि संभाव्य प्रश्न वेगळे करून दिले आहेत.
१. रायरेश्वराचे देवालय
- पुण्याच्या नैऋत्येला असलेले रायरेश्वराचे देवालय हे मोठे रमणीय स्थान होते.
- इ.स. १६४५ साली या ठिकाणी एक महत्त्वाची घटना घडली.
- शिवराय व आजूबाजूच्या खोर्‍यांमधील काही मावळे मंडळी रायरेश्वराच्या देवालयात जमली होती.
- तेथे शिवरायांनी आपल्या मनातील विचार मावळ्यांसमोर व्यक्त केला.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
रायरेश्वर → पुण्याच्या नैऋत्येला → इ.स. १६४५ → शिवराय व मावळे → स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा
२. बालशिवबाची तेजस्वी वाणी
शिवराय अजून वयाने लहान होते; मात्र त्यांच्या मनाची भारी मोठी होती.
त्यांनी देवालयात जमलेल्या स्वंगड्यांना विचारले की—
- आपले वडील शहाजीराजे विजापूरचे सरदार आहेत.
- त्यांनी आपल्याला जहागिरीचा अधिकार दिला आहे.
- सर्व काही असूनही आपल्याला त्यात आनंद वाटत नाही.
- आपण सुलतानांच्या वतनदारीवर संतुष्ट राहावे का?
- चारही बाजूंनी अनेक परकीय राजवटी आहेत.
- त्यांच्या युद्धांमध्ये आपली माणसे नाहक मरतात.
- कुटुंबांच्या कुटुंबांना देशोधडीला लागावे लागते.
- मग आपण हे किती दिवस सहन करायचे?
शिवरायांच्या या विचारांनी तेथे उपस्थित मावळे भारावून गेले.
३. शिवरायांचा मुख्य विचार
शिवरायांना परकीयांच्या अधिपत्याखाली राहणे मान्य नव्हते.
त्यांच्या मनातील विचार असा होता—
“परक्यांची गुलामी नको; आपले स्वतंत्र राज्य हवे.”
म्हणूनच त्यांनी हिंदवी स्वराज्य स्थापण्याचा निर्धार केला.
४. स्वराज्याची शपथ
मावळ्यांच्या शब्दांनी शिवरायांना स्फुरण चढले.
त्यांनी सर्वांसमोर ठामपणे सांगितले की—
- आपल्या ध्येयासाठी सर्वांनी झटायचे.
- सर्वांनी खपायचे.
- सर्वांनी प्राण अर्पण करण्यासही तयार राहायचे.
- आपले ध्येय म्हणजे हिंदवी स्वराज्य.
- परक्यांची गुलामी आता नको.
- रायरेश्वराला साक्ष ठेवून स्वराज्य स्थापनेची प्रतिज्ञा करायची.
⭐ अत्यंत महत्त्वाचे
शिवरायांनी रायरेश्वराच्या देवालयात हिंदवी स्वराज्य स्थापण्याची प्रतिज्ञा केली.
५. मावळे शिवरायांबरोबर
रायरेश्वराच्या देवालयातून सर्व मावळे बाहेर पडले.
ते स्वराज्याच्या आणाभाका घेऊनच बाहेर पडले.
यानंतर:
- शिवरायांचे मन उंचावले.
- त्यांना पुण्याला येताच लाल महालात घडलेला प्रसंग जिजाबाईंना सांगायचा होता.
- त्यांना विश्वास वाटू लागला की आपण मनात धरलेले ध्येय बालराजे पूर्ण करतील.
६. मावळ खोर्‍यातील जमावजमव
शिवराय आपल्या नव्या उद्योगाला लागले.
त्यांनी मावळ्यांना सोबत घेतले आणि त्यांना विविध कामांत सहभागी करून घेतले.
शिवरायांचा नित्यक्रम
- घोडदौड करणे
- डोंगरातील आडमार्ग शोधणे
- खिंडींची माहिती घेणे
- घाटांची माहिती घेणे
- चोरवाटा निरखणे
शिवरायांनी मावळ्यांची अंतःकरणे जिंकून घेतली.
तरुण मावळे शिवरायांसाठी वेडे झाले.
त्यांना वाटू लागले—
“शिवरायांसाठी जगायचे, शिवरायांसाठी मरायचे.”
७. पुणे परिसराची माहिती
शिवरायांनी आपल्या स्वंगड्यांसह पुण्याभोवतीचा प्रदेश बारकाईने न्याहाळला.
त्यांनी—
- चोरवाटा
- भुयारे
- तळघरे
- दऱ्याखोऱ्या
- डोंगर
- शत्रूच्या फौजांची ठाणी
यांची खडानखडा माहिती मिळवली.
परीक्षेसाठी
“खडानखडा माहिती” = प्रत्येक गोष्टीची सविस्तर माहिती
८. मावळातील सोबती
बारा मावळांत ठिकठिकाणी काही देशमुख मंडळी आपली वतने सांभाळून बसली होती.
त्यांना आपल्या वतनाचा विलक्षण लोभ होता.
शिवरायांनी हे ओळखले की—
मराठ्यांची शक्ती आपापसातील भांडणात वाया जात आहे.
म्हणून शिवरायांनी त्यांना एकत्र आणण्याचे प्रयत्न केले.
९. देशमुख मंडळींचे शिवरायांशी संबंध
शिवराय देशमुखांच्या गावांना भेटी देत.
त्यांची समजूत घालत.
- स्वराज्याच्या ध्येयाने त्यांना भारून टाकत.
- त्यांना प्रेमाने आपले करत.
- काही वेळा त्यांच्यावर दांडगाईही करत.
- त्यांच्यातील भांडणे थांबवण्याचा प्रयत्न करत.
यामुळे अनेक देशमुख मंडळींनी शिवरायांचा शब्द मानायला सुरुवात केली.
१०. मावळातील महत्त्वाची व्यक्ती
पाठात पुढील मावळातील देशमुख मंडळींची नावे दिली आहेत:
- झुंजारराव मरळ
- हैबतराव शिळमकर
- बाजी पासलकर
- विठोजी शितोळे
- जैधे
- पायगुडे
- बांदल
परीक्षेसाठी विशेष
ही नावे पाठातील मावळातील सोबती/देशमुख मंडळी म्हणून लक्षात ठेवा.
११. शिवरायांची राजमुद्रा
शिवरायांच्या नावाने जहागिरीचा कारभार सुरू झाला होता.
शहाजीराजांनी शिवरायांसाठी स्वतंत्र राजमुद्रा तयार केली होती.
राजमुद्रेवरील संस्कृत लेख
“प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता ।
शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥”
राजमुद्रेचा अर्थ
प्रतिपदेच्या चंद्रकलेप्रमाणे वाढत जाणारी आणि साऱ्या विश्वाला वंदनीय ठरणारी शहाजीराजांचा पुत्र शिवाजी यांची ही राजमुद्रा लोकांच्या कल्याणासाठी शोभून दिसत आहे.
१२. राजमुद्रेचे महत्त्व
- त्या काळात राजमुद्रा बहुधा फारसी भाषेत कोरलेल्या असत.
- परंतु शिवरायांची मुद्रा संस्कृत भाषेत होती.
- यातून शिवरायांचा स्वतंत्र विचार दिसून येतो.
- “स्वराज्य हवे, स्वभाषा हवी.” हा विचार पाठात स्पष्ट होतो.
- स्वराज्याबरोबरच दुसऱ्या धर्माचा द्वेषही नको, अशी शिवरायांची भूमिका होती.
- शिवरायांनी कारभार लोककल्याणासाठी सुरू केला.
⭐ महत्त्वाची जोड
राजमुद्रा → संस्कृत भाषा → स्वराज्य → स्वभाषा → लोककल्याण
१३. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी घटना क्रम
खालील क्रम विशेष लक्षात ठेवा:
रायरेश्वराच्या देवालयात मावळे जमले
↓
शिवरायांनी मनातील विचार मांडले
↓
मावळ्यांनी साथ देण्याची तयारी दर्शवली
↓
शिवरायांना स्फुरण चढले
↓
हिंदवी स्वराज्य स्थापण्याचा निर्धार
↓
रायरेश्वराला साक्ष ठेवून प्रतिज्ञा
↓
मावळ्यांची जमवाजमव
↓
मावळातील प्रदेशाची माहिती मिळवणे
↓
देशमुख मंडळींना सोबत घेणे
↓
स्वराज्याच्या कार्याला सुरुवात
१४. महत्त्वाच्या व्यक्ती व त्यांचे कार्य
| व्यक्ती | पाठातील संदर्भ |
|---|---|
| शिवराय | हिंदवी स्वराज्य स्थापण्याची प्रतिज्ञा केली |
| शहाजीराजे | शिवरायांसाठी स्वतंत्र राजमुद्रा तयार केली |
| जिजाबाई | शिवरायांच्या ध्येयावर विश्वास ठेवणाऱ्या माता |
| मावळे | शिवरायांना स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यात साथ दिली |
| देशमुख मंडळी | मावळातील वतने सांभाळणारी मंडळी; शिवरायांनी त्यांना एकत्र आणले |
१५. महत्त्वाची स्थळे
🔹 रायरेश्वर
- पुण्याच्या नैऋत्येला
- स्वराज्य स्थापनेच्या प्रतिज्ञेचे ठिकाण
- इ.स. १६४५ मधील महत्त्वाची घटना
🔹 लाल महाल
- शिवराय पुण्याला आल्यानंतरचा महत्त्वाचा संदर्भ
- रायरेश्वरातील प्रसंग जिजाबाईंना सांगण्याचा संदर्भ पाठात येतो.
🔹 मावळ
- शिवरायांनी मावळ्यांची जमवाजमव केली.
- मावळातील देशमुख मंडळींना स्वराज्याच्या कार्यात सहभागी करून घेतले.
१६. कारणे व परिणाम
कारण : मावळ्यांची मराठ्यांमध्ये आपापसांत भांडणे
परिणाम : शिवरायांनी त्यांना एकत्र आणले.
कारण : परकीय राजवटींचे वर्चस्व
परिणाम : शिवरायांच्या मनात स्वराज्य स्थापनेचा विचार दृढ झाला.
कारण : युद्धांमध्ये सामान्य माणसांचा नाहक मृत्यू
परिणाम : स्वतंत्र स्वराज्य स्थापण्याची गरज शिवरायांना जाणवली.
कारण : मावळ्यांचा शिवरायांवरील विश्वास
परिणाम : स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यासाठी त्यांची भक्कम साथ मिळाली.
१७. महत्त्वाचे शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| रमणीय | सुंदर |
| स्वंगडी | मित्र / सोबती |
| वतनदारी | वतनाच्या अधिकारावर आधारित व्यवस्था |
| गुलामी | पराधीनता |
| आणाभाका | शपथा |
| ध्येय | उद्दिष्ट |
| जमवाजमव | लोकांना एकत्र करणे |
| आडमार्ग | मुख्य मार्गापेक्षा वेगळा मार्ग |
| खिंड | डोंगरातील अरुंद मार्ग |
| चोरवाट | लपून जाण्याचा मार्ग |
| खडानखडा | सविस्तर / पूर्ण |
| वतन | परंपरेने मिळालेला अधिकार किंवा जमीन |
| राजमुद्रा | राजाच्या अधिकाराची मुद्रा |
| प्रतिज्ञा | शपथ / दृढ संकल्प |
| स्वराज्य | स्वतःचे स्वतंत्र राज्य |
| स्वभाषा | स्वतःची भाषा |
१८. परीक्षेसाठी झटपट उजळणी
एका वाक्यात उत्तरे
प्र. १) रायरेश्वराचे देवालय कोठे होते?
उ. पुण्याच्या नैऋत्येला.
प्र. २) रायरेश्वर येथे महत्त्वाची घटना कोणत्या साली घडली?
उ. इ.स. १६४५ साली.
प्र. ३) रायरेश्वराच्या देवालयात कोण जमले होते?
उ. शिवराय व आजूबाजूच्या खोर्‍यांमधील काही मावळे मंडळी.
प्र. ४) शिवरायांचे ध्येय काय होते?
उ. हिंदवी स्वराज्य स्थापन करणे.
प्र. ५) शिवरायांनी प्रतिज्ञा कोणाला साक्ष ठेवून केली?
उ. रायरेश्वराला साक्ष ठेवून.
प्र. ६) शिवरायांनी मावळ्यांची मने कशी जिंकली?
उ. त्यांच्याशी प्रेमाने वागून, त्यांना स्वराज्याच्या ध्येयाने प्रेरित करून आणि त्यांच्या सुख-दुःखाकडे लक्ष देऊन.
प्र. ७) शिवरायांनी कोणत्या प्रदेशाची खडानखडा माहिती मिळवली?
उ. पुण्याभोवतीच्या प्रदेशाची.
प्र. ८) शिवरायांची राजमुद्रा कोणत्या भाषेत होती?
उ. संस्कृत भाषेत.
प्र. ९) राजमुद्रा कोणी तयार केली?
उ. शहाजीराजांनी.
प्र. १०) राजमुद्रेचा मुख्य संदेश काय होता?
उ. स्वराज्य, स्वभाषा आणि लोककल्याणाचा विचार.
⭐ शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे
- रायरेश्वराचे देवालय — पुण्याच्या नैऋत्येला
- महत्त्वाची घटना — इ.स. १६४५
- घटना — स्वराज्य स्थापनेची प्रतिज्ञा
- ध्येय — हिंदवी स्वराज्य
- शिवरायांचे सहकारी — मावळे
- मावळातील प्रमुख मंडळी — देशमुख
- शिवरायांनी मिळवलेली माहिती — चोरवाटा, भुयारे, तळघरे, दऱ्याखोरी, शत्रूंची ठाणी
- राजमुद्रा तयार करणारे — शहाजीराजे
- राजमुद्रेची भाषा — संस्कृत
- राजमुद्रेचा विचार — स्वराज्य व स्वभाषा
- शिवरायांचा कारभार — लोककल्याणासाठी
- शिवरायांचा विचार — परकीय गुलामी नको
- मावळ्यांची भूमिका — स्वराज्याच्या कार्यात शिवरायांना साथ
- महत्त्वाचे ठिकाण — रायरेश्वर
- महत्त्वाचा संकल्प — हिंदवी स्वराज्याची स्थापना
📝 स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा
इयत्ता चौथी • शिष्यवृत्ती सराव चाचणी
१) प्रत्येक प्रश्नासाठी योग्य पर्याय निवडा.
२) मागील व पुढील बटनांचा वापर करून प्रश्न सोडवा.
३) सर्व प्रश्न पूर्ण झाल्यावर चाचणी पूर्ण करा या बटनावर क्लिक करा.
४) निकालानंतर चाचणीचा निकाल, अभिनंदन/कामगिरीचा संदेश, उत्तरांचा आढावा, योग्य उत्तर, तुमचे उत्तर आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
