घटक १ : शिवजन्मापूर्वीचा महाराष्ट्र
शिष्यवृत्ती परीक्षा – सविस्तर अभ्यास नोट्स व सराव चाचणी
चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
१. शिवाजी महाराज — थोर पुरुष
- शिवाजी महाराज थोर पुरुष होते.
- त्यांची जयंती मोठ्या उत्साहाने आणि आदराने साजरी केली जाते.
- त्यांच्या तसबिरीला हार घालतात.
- शिवाजी महाराजांवरील गाणी आणि पोवाडे म्हणतात.
- “शिवाजी महाराज की जय!” असा जयजयकार करतात.
२. मध्ययुगीन काळ
- शिवाजी महाराज मध्ययुगीन काळात होऊन गेले.
- त्या काळी सर्वत्र राजेशाहीचा अमल होता.
- अनेक राजे प्रजेच्या हिताऐवजी स्वतःच्या ऐषआरामात मग्न असत.
- काही राजे मात्र प्रजेच्या कल्याणासाठी राज्य करत असत.
३. शिवाजी महाराजांपूर्वी महाराष्ट्राची स्थिती
- शिवाजी महाराजांपूर्वी सुमारे ४०० वर्षे महाराष्ट्रात स्वराज्य नव्हते.
- महाराष्ट्राचा बराचसा भाग दोन सुलतानांनी आपसात वाटून घेतला होता.
- हे दोन सुलतान पुढीलप्रमाणे होते:
- अहिल्यानगरचा, म्हणजेच अहमदनगरचा निजामशाहा
- विजापूरचा आदिलशाहा
- हे सुलतान मनाने उदार नव्हते.
- ते प्रजेवर जुलूम करत असत.
- दोन्ही सुलतानांमध्ये नेहमी लढाया होत असत.
४. प्रजेची दुरवस्था
सुलतानांच्या राजवटीत रयतेला अनेक अडचणी सहन कराव्या लागत होत्या.
- लढायांमध्ये रयतेचे नुकसान होत असे.
- रयत सुखी नव्हती.
- उघडपणे उत्सव साजरे करणे आणि पूजा करणे कठीण झाले होते.
- रयतेला पोटभर अन्न मिळत नव्हते.
- सुरक्षित निवारा नव्हता.
- सर्वत्र अन्याय आणि जुलूम माजला होता.
५. शिवाजी महाराजांची कामगिरी
स्वराज्याची स्थापना
- शिवाजी महाराजांनी रयतेला सुखी करण्यासाठी स्वराज्य स्थापनेचे पवित्र कार्य हाती घेतले.
- स्वराज्य म्हणजे स्वतःचे राज्य.
- त्यांनी भांडणाऱ्या वतनदारांना एकत्र आणले.
- वतनदारांचा उपयोग स्वराज्याच्या कामासाठी करून घेतला.
सुलतानांशी संघर्ष
- रयतेवर अन्याय करणाऱ्या सुलतानांशी शिवाजी महाराजांनी झुंज दिली.
- त्यांनी जुलूमी राजवटींचा पराभव केला.
- त्यांनी न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य स्थापन केले.
हिंदवी स्वराज्याची वैशिष्ट्ये
- हिंदवी स्वराज्य सर्व जातिधर्मांच्या लोकांचे होते.
- स्वराज्यात कोणताही भेदभाव नव्हता.
- शिवाजी महाराजांनी हिंदू-मुसलमान असा भेदभाव केला नाही.
- त्यांनी सर्व धर्मांतील साधुसंतांचा सन्मान केला.
- त्यांच्या राज्यात प्रजेच्या कल्याणाला महत्त्व होते.
६. संतांची भूमिका
- शिवाजी महाराजांपूर्वी सुमारे ३०० ते ४०० वर्षे महाराष्ट्रात अनेक संत होऊन गेले.
- संतांनी समाजाला चांगले विचार आणि नैतिक शिकवण दिली.
- संतांच्या कार्याचा स्वराज्य स्थापनेत शिवाजी महाराजांना उपयोग झाला.
शब्दसंग्रह
शब्द | अर्थ |
स्वराज्य | स्वतःचे राज्य |
मध्ययुग | मध्यकाळ |
राजेशाही | राजांचे शासन |
रयत | राज्यातील लोक |
प्रजा | राज्यातील लोक |
जुलूम | अत्याचार, अन्याय |
सुलतान | मुस्लिम राजा |
निजामशाहा | अहमदनगरचा सुलतान |
आदिलशाहा | बिजापूरचा सुलतान |
हिंदवी स्वराज्य | भारतीय लोकांचे स्वराज्य |
वतनदार | वतन किंवा जमीन धारण करणारा अधिकारी |
झुंज | संघर्ष, लढा |
ऐषआराम | सुखविलास |
परीक्षेसाठी महत्त्वाची माहिती
लक्षात ठेवण्यासारख्या व्यक्ती
- अहिल्यानगर / अहमदनगर — निजामशाहा
- बिजापूर — आदिलशाहा
- स्वराज्याचे संस्थापक — छत्रपती शिवाजी महाराज
लक्षात ठेवण्यासारख्या संख्या
- सुमारे ४०० वर्षे — महाराष्ट्रात स्वराज्य नव्हते.
- सुमारे ३०० ते ४०० वर्षे — संतांचा कार्यकाळ.
- २ सुलतान — निजामशाहा आणि आदिलशाहा.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न व उत्तरे
१. रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा
प्रश्न: शिवाजी महाराज ज्या काळात होऊन गेले, तो काळ ______ युगाचा होता.
उत्तर: मध्य
प्रश्न: शिवाजी महाराजांनी ______ स्वराज्य निर्माण केले.
उत्तर: महाराष्ट्रात
२. जोड्या लावा
अ गट | ब गट |
अहिल्यानगरचा सुलतान | निजामशाहा |
विजापूरचा सुलतान | आदिलशाहा |
३. एका वाक्यात उत्तरे लिहा
प्रश्न: स्वराज्य म्हणजे काय?
उत्तर: स्वराज्य म्हणजे स्वतःचे राज्य.
प्रश्न: शिवाजी महाराजांनी कोणाशी झुंज दिली?
उत्तर: शिवाजी महाराजांनी रयतेवर अन्याय करणाऱ्या सुलतानांशी झुंज दिली.
प्रश्न: शिवाजी महाराजांपूर्वी महाराष्ट्राचा बराचसा भाग कोणी वाटून घेतला होता?
उत्तर: अहिल्यानगरचा निजामशाहा आणि विजापूरचा आदिलशाहा या दोन सुलतानांनी महाराष्ट्राचा बराचसा भाग वाटून घेतला होता.
प्रश्न: शिवाजी महाराजांनी कोणते स्वराज्य स्थापन केले?
उत्तर: शिवाजी महाराजांनी न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य स्थापन केले.
प्रश्न: शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात कोणकोणते लोक होते?
उत्तर: शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात सर्व जातिधर्मांचे लोक होते.
प्रश्न: शिवाजी महाराजांनी कोणाचा सन्मान केला?
उत्तर: शिवाजी महाराजांनी सर्व धर्मांतील साधुसंतांचा सन्मान केला.
प्रश्न: सुलतानांच्या राजवटीत रयतेची काय स्थिती होती?
उत्तर: सुलतानांच्या राजवटीत रयतेवर जुलूम होत असे, तिला पोटभर अन्न व सुरक्षित निवारा मिळत नव्हता आणि सर्वत्र अन्याय माजला होता.
४. वेगळा शब्द ओळखा
प्रश्न: स्वराज्य, गुलामगिरी, स्वातंत्र्य
उत्तर: गुलामगिरी
प्रश्न: रयत, प्रजा, राजा
उत्तर: राजा
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सराव प्रश्न
बहुपर्यायी प्रश्न
१. शिवाजी महाराज कोणत्या काळात होऊन गेले?
अ) प्राचीन काळ
आ) मध्ययुगीन काळ
इ) आधुनिक काळ
ई) भविष्यकाळ
उत्तर: आ) मध्ययुगीन काळ
२. अहिल्यानगरचा सुलतान कोण होता?
अ) आदिलशाहा
आ) निजामशाहा
इ) कुतुबशाहा
ई) मुघलशाहा
उत्तर: आ) निजामशाहा
३. विजापूरचा सुलतान कोण होता?
अ) निजामशाहा
आ) आदिलशाहा
इ) कुतुबशाहा
ई) बहामनीशाहा
उत्तर: आ) आदिलशाहा
४. स्वराज्य म्हणजे काय?
अ) परकीयांचे राज्य
आ) राजेशाही
इ) स्वतःचे राज्य
ई) सुलतानांचे राज्य
उत्तर: इ) स्वतःचे राज्य
५. शिवाजी महाराजांनी कोणते स्वराज्य स्थापन केले?
अ) मुघल स्वराज्य
आ) न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य
इ) आदिलशाही राज्य
ई) निजामशाही राज्य
उत्तर: आ) न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य
६. शिवाजी महाराजांनी कोणताही भेदभाव केला नाही?
अ) गावांमध्ये
आ) धर्मांमध्ये
इ) भाषांमध्येच
ई) व्यापारामध्ये
उत्तर: आ) धर्मांमध्ये
बरोबर की चूक
१. शिवाजी महाराज मध्ययुगीन काळात होऊन गेले.
उत्तर: बरोबर
२. शिवाजी महाराजांपूर्वी महाराष्ट्रात स्वराज्य होते.
उत्तर: चूक
३. आदिलशाहा हा बिजापूरचा सुलतान होता.
उत्तर: बरोबर
४. शिवाजी महाराजांनी रयतेवर अन्याय केला.
उत्तर: चूक
५. हिंदवी स्वराज्यात कोणताही भेदभाव नव्हता.
उत्तर: बरोबर
६. शिवाजी महाराजांनी सर्व धर्मांतील साधुसंतांचा सन्मान केला.
उत्तर: बरोबर
क्रम लावा
खालील घटनांचा योग्य क्रम लावा:
- शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेचे कार्य हाती घेतले.
- महाराष्ट्राचा बराचसा भाग निजामशाहा आणि आदिलशाहा यांनी वाटून घेतला.
- सुलतानांच्या राजवटीत रयतेवर जुलूम होत होता.
- शिवाजी महाराजांनी न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य स्थापन केले.
योग्य क्रम:
१. महाराष्ट्राचा बराचसा भाग निजामशाहा आणि आदिलशाहा यांनी वाटून घेतला.
२. सुलतानांच्या राजवटीत रयतेवर जुलूम होत होता.
३. शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेचे कार्य हाती घेतले.
४. शिवाजी महाराजांनी न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य स्थापन केले.
झटपट उजळणी
- शिवाजी महाराज थोर पुरुष होते.
- ते मध्ययुगीन काळात होऊन गेले.
- त्यांच्या आधी सुमारे ४०० वर्षे महाराष्ट्रात स्वराज्य नव्हते.
- महाराष्ट्राचा बराचसा भाग निजामशाहा आणि आदिलशाहा यांनी वाटून घेतला होता.
- सुलतानांच्या राजवटीत रयतेवर जुलूम होत होता.
- स्वराज्य म्हणजे स्वतःचे राज्य.
- शिवाजी महाराजांनी रयतेच्या सुखासाठी स्वराज्य स्थापन केले.
- त्यांनी वतनदारांना एकत्र आणले.
- त्यांनी जुलूमी राजवटींचा पराभव केला.
- त्यांनी न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य स्थापन केले.
- स्वराज्यात सर्व जातिधर्मांच्या लोकांना समान स्थान होते.
- त्यांनी सर्व धर्मांतील साधुसंतांचा सन्मान केला.
- संतांच्या कार्याचा स्वराज्य स्थापनेत उपयोग झाला.
अभ्यासासाठी स्मरणमंत्र
नि-आ-र-न्या-स
- नि — निजामशाहा
- आ — आदिलशाहा
- र — रयतेचे कल्याण
- न्या — न्यायाचे हिंदवी स्वराज्य
- स — सर्व धर्मांचा सन्मान
स्वाध्यायासाठी उपक्रम
- शाळेत शिवजयंती साजरी करा.
- शिवाजी महाराजांवरील गाणी व पोवाडे शिका.
- सांस्कृतिक कार्यक्रमात ऐतिहासिक गीते किंवा पोवाडे सादर करा.
- शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची वैशिष्ट्ये आपल्या शब्दांत लिहा.
शिवजन्मापूर्वीचा महाराष्ट्र
बहुपर्यायी सराव चाचणी
