चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक ५ – शिवरायांचे शिक्षण
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर नोट्स
टीप : खालील नोट्स तुम्ही दिलेल्या पाठाच्या पानांवर आधारित आहेत. पाठाबाहेरील माहिती जाणीवपूर्वक समाविष्ट केलेली नाही.
१. शिवरायांच्या शिक्षणास प्रारंभ
- शहाजीराजे संस्कृतचे गाढे पंडित होते.
- त्यांनी आपल्या बंगळूरच्या दरबारात अनेक भाषेच्या पंडितांना व कलावंतांना आश्रय दिला होता.
- शिवरायांसाठी त्यांनी हुशार शिक्षकांची नेमणूक केली.
- शिवरायांच्या शिक्षणाला वयाच्या सातव्या वर्षानंतर प्रारंभ झाला.
- थोड्याच काळात शिवराय लिहिण्या-वाचण्याच्या कलेत पारंगत झाले.
- त्यांनी रामायण, महाभारत आणि भागवत यांतील गोष्टी स्वतः वाचण्यास सुरुवात केली.
लक्षात ठेवा
शिक्षणाची सुरुवात → वयाची ७ वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर
२. शिवरायांचे युद्धविषयक शिक्षण
शहाजीराजांनी शिवरायांना युद्धकलेचे शिक्षण देण्यासाठी शिक्षकांची नेमणूक केली.
शिवरायांनी पुढील गोष्टी शिकल्या :
- घोड्यावर बसणे
- कुस्ती
- दांडपट्टा फिरवणे
- तलवार चालवणे
- इतर विविध विद्या व कला
अशा प्रकारे वयाच्या बाराव्या वर्षापर्यंत शिवरायांना विविध विद्या व कलांचा परिचय झाला.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे
घोडेस्वारी + कुस्ती + दांडपट्टा + तलवारबाजी = शिवरायांचे युद्धविषयक शिक्षण
३. पुण्याकडे प्रयाण
आदिलशाहाने शहाजीराजांना कर्नाटकातील नायकांची राज्ये जिंकण्याच्या मोहिमेवर पाठवले.
मोहिमेवर जाण्यापूर्वी शहाजीराजांनी जिजाऊ व शिवराय यांना पुणे जहागिरीकडे रवाना केले.
त्यांच्याबरोबर त्यांनी पाठवले :
- हत्ती
- घोडे
- पायदळ
- खजिना
- ध्वज
- विश्वासू प्रधान
- शूर सैनिक
- विख्यात शिक्षक
४. पुण्याचा कायापालट
पुण्यात आल्यानंतर जिजाऊ आणि शिवरायांच्या आगमनामुळे पुण्याचे रूप बदलू लागले.
त्या काळात पुण्याची परिस्थिती चांगली नव्हती.
पुण्याची तत्कालीन अवस्था
- शहाजीराजांच्या शत्रूंनी पुण्याचे गाव उजाड करून टाकले होते.
- गावातील मालमत्तेची नासधूस झाली होती.
- घरे मोडली होती.
- देवळे पडली होती.
- शत्रूच्या भीतीने लोक गाव सोडून गेले होते.
- शेते ओसाड झाली होती.
- रानात लांडगे माजले होते.
५. जिजाबाईंचे कार्य
जिजाबाईंनी पुण्यात राहून लोकांमध्ये धीर निर्माण केला.
त्यांनी :
- लोकांना जवळ बोलावून दिलासा दिला.
- लोक पुण्याला येऊन राहू लागले.
- लोकांना शेतीकडे वळवले.
- पडकी देवळे दुरुस्त करून घेतली.
- देवळांत सकाळ-संध्याकाळ पूजा होऊ लागली.
यामुळे पुण्याचे रूप पालटले.
६. दादाजी कोंडदेवांची कामगिरी
जिजाऊ व शिवराय कर्नाटकात असताना पुणे जहागिरीची व्यवस्था दादाजी कोंडदेव पाहत होते.
दादाजी कोंडदेवांचे गुण
- मोठे इमानी सेवक
- कारभारात चोख
- न्यायी
- शिस्त कडक
- निष्ठावंत
लाल महाल
शहाजीराजांच्या आदेशाने पुण्यात एक मोठा वाडा बांधण्यात आला.
त्याचे नाव होते :
लाल महाल
७. शेतकऱ्यांसाठी दादाजींचे कार्य
दादाजी कोंडदेवांनी शेतकऱ्यांना काही वर्षे शेतसाऱ्याची सूट दिली.
त्यामुळे :
- शेते लागवडीखाली आली.
- शेती वाढली.
- शेतकऱ्यांना दिलासा मिळाला.
लांडग्यांचा बंदोबस्त
लांडग्यांमुळे शेतकऱ्यांना त्रास होत होता.
म्हणून दादाजींनी लांडगे मारण्यासाठी बक्षिसे लावली.
त्यामुळे अनेक लांडगे मारले गेले.
८. चोरांचा बंदोबस्त
त्या काळात चोरीचा सुळसुळाट झाला होता.
दादाजी कोंडदेवांनी :
- शेतकऱ्यांची पथके उभारली.
- त्यांचा पहारा बसवला.
- चोरांचा बंदोबस्त केला.
- जमिनीची प्रतवारी ठरवून तिच्यावर सारा आकारला.
महत्त्वाचे
शेती सुधारणा + सारावसुली + शेतकऱ्यांचे संरक्षण = दादाजी कोंडदेवांचे कार्य
९. शिवरायांचे शिक्षण
शिवराय पुणे जहागिरीत आले; परंतु जिजाबाईंच्या देखरेखीखाली त्यांचे शिक्षण सुरूच राहिले.
बंगळूरहून शहाजीराजांनी सोबत दिलेल्या नामवंत शिक्षकांनी शिवरायांना :
- शास्त्रे
- विद्या
- भाषा
- विविध कला
शिकवल्या.
१०. शिवरायांनी आत्मसात केलेल्या गोष्टी
शिवरायांना पुढील विषयांचे ज्ञान झाले :
राज्यकारभार
- उत्तम राज्यकारभार कसा करावा.
युद्धकला
- शत्रूशी युद्ध कसे करावे.
किल्ले
- किल्ले कसे बांधावे.
प्राणी प्रशिक्षण
- घोडे व हत्ती यांची परीक्षा कशी करावी.
भौगोलिक व लष्करी ज्ञान
- शत्रूच्या दुर्गम प्रदेशातून निसटून कसे जावे.
यामुळे शिवरायांच्या शिक्षणाची प्रगती पाहून जिजाऊंना मोठा आनंद झाला.
११. वीरमाता जिजाबाईंचे शिक्षण
जिजाबाई सामान्य स्त्री नव्हत्या.
त्या :
- लखुजीराजे जाधवांसारख्या बलाढ्य सरदाराच्या कन्या होत्या.
- शहाजीराजांसारख्या पराक्रमी पुरुषाच्या पत्नी होत्या.
- राजकारणाचे व युद्धनीतीचे बाळकडू त्यांना लहानपणापासून मिळाले होते.
जाधव आणि भोसले
जाधव व भोसले या दोन्ही प्रसिद्ध घराण्यांची लढाऊ परंपरा जिजाबाईंच्या ठिकाणी एकत्र आली होती.
१२. स्वाभिमान आणि स्वातंत्र्याची भावना
मराठा सरदारांनी कितीही पराक्रम केला तरी सुलतानांच्या दरबारात त्यांचे चीज होत नाही, असा अनुभव जिजाबाईंना आला होता.
निजामशाहीच्या दरबारात त्यांच्या पित्याची हत्या झाली होती.
त्यामुळे जिजाबाईंच्या मनात एक ठाम विचार निर्माण झाला :
“शिवबा अशा परक्यांची चाकरी करणार नाही; तो स्वतःच आपल्या लोकांचे राज्य म्हणजे स्वराज्य स्थापन करील.”
याच विचाराने शिवराय घडत होते.
१३. मावळ्यांविषयी शिवरायांना वाटणारी भावना
मावळ्यातील लोक :
- इमानी
- कष्टाळू
- चपळ
होते.
परंतु सुलतानी राजवटीत त्यांची गावे लुटली जात आणि त्यांना अनेक प्रकारचे त्रास सहन करावे लागत.
हे पाहून शिवरायांना वाटे की :
दुःखी-कष्टी लोकांसाठी आपण काहीतरी करावे.
१४. जिजाबाईंच्या गोष्टी
जिजाबाई शिवरायांना अनेक वीरांच्या गोष्टी सांगत असत.
त्यांना पुढील वीरांच्या गोष्टी आवडत :
- राम
- कृष्ण
- भीम
- अर्जुन
जिजाबाई शिवरायांना सतत ध्यानी-मनी-स्वप्नी वीर दिसावेत, अशा प्रकारचे संस्कार करत.
त्यातून मिळालेली शिकवण
- अन्यायाविरुद्ध लढावे.
- दुष्टांचा नाश करावा.
- प्रजेला सुखी करावे.
- न्यायी व्हावे.
- धाडसी व्हावे.
- पराक्रमी व्हावे.
१५. राम व कृष्ण यांच्या गोष्टींचा संदेश
जिजाबाई शिवरायांना सांगत :
- श्रीरामांनी दुष्ट रावणाचा नाश केला.
- त्यांनी प्रजेला सुखी केले.
- श्रीकृष्णाने दुष्ट कंसाचा नाश केला.
- त्यांनीही प्रजेला सुखी केले.
या गोष्टींचा शिवरायांवर परिणाम
शिवरायांच्या मनात असा विचार वाढत गेला :
दुष्टांचा नाश करावा आणि प्रजेला सुखी करावे.
१६. शिवरायांचा नवा अंमल
पुणे जहागिरीत जिजाबाईंच्या मार्गदर्शनाखाली शिवरायांचा नवा अंमल सुरू झाला.
शहाजीराजांनी पुण्याला पाठवताना काही मातब्बर अधिकारी शिवरायांसोबत दिले होते.
महत्त्वाचे अधिकारी
- सामराज नीलकंठ पेशवे
- बाळकृष्ण हणमंते मुजुमदार
- माणकोजी दहातोंडे सरनौबत
- रघुनाथ बल्लाळ सबनीस
- सोनोपंत डबीर
हे सर्व स्वतंत्र राजाचे अधिकारी असल्याप्रमाणे काम करत होते.
१७. शिवरायांचा कारभार
शिवरायांनी आपल्या जहागिरीचा कारभार उत्तम रीतीने पाहण्यास सुरुवात केली.
त्यांनी :
- लोकांच्या सुख-दुःखाकडे लक्ष दिले.
- अन्याय करणाऱ्यांना शिक्षा केली.
- जहागिरीची व्यवस्था सुधारली.
यामुळे पुढे होणाऱ्या स्वराज्याच्या नमुन्याचे मावळ्यांना दर्शन घडू लागले.
१८. शिवरायांचा विवाह
त्या काळात अगदी लहानपणीच लग्न करण्याची पद्धत होती.
जिजामाता म्हणाल्या :
“आता शिवबाचे दोन्हीचे चार हात करायला पाहिजेत.”
म्हणजेच शिवरायांच्या विवाहाचा विचार करण्यात आला.
वधू
- मुलगी पाहण्यास सुरुवात झाली.
- एक मुलगी पसंत पडली.
- तिचे नाव सईबाई होते.
- त्या फलटणच्या नाईक निंबाळकर घराण्यातील मुलगी होत्या.
शिवरायांचा विवाह मोठ्या थाटामाटाने झाला.
⭐ शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी झटपट उजळणी
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| घटक | शिवरायांचे शिक्षण |
| शिक्षणाला प्रारंभ | वयाच्या ७व्या वर्षानंतर |
| शिक्षणाची सुरुवात करणारे | शहाजीराजांनी शिक्षकांची नेमणूक केली |
| सुरुवातीचे ज्ञान | लिहिणे-वाचणे |
| धार्मिक/ऐतिहासिक ग्रंथ | रामायण, महाभारत, भागवत |
| युद्धकला | घोडेस्वारी, कुस्ती, दांडपट्टा, तलवारबाजी |
| विविध विद्या-कला | वयाच्या १२व्या वर्षापर्यंत परिचय |
| कर्नाटक मोहिमेवर गेले | शहाजीराजे |
| पुण्याकडे पाठवले | जिजाऊ व शिवराय |
| पुण्याची व्यवस्था | दादाजी कोंडदेव |
| बांधलेला वाडा | लाल महाल |
| शेतकऱ्यांना दिलासा | काही वर्षे शेतसाऱ्याची सूट |
| लांडग्यांचा बंदोबस्त | बक्षिसे लावली |
| चोरांचा बंदोबस्त | शेतकऱ्यांची पथके व पहारा |
| शिवरायांचे शिक्षण | जिजाबाईंच्या देखरेखीखाली |
| शिक्षणातील विषय | शास्त्रे, विद्या, भाषा, कला |
| राज्यकारभाराचे शिक्षण | उत्तम राज्यकारभार कसा करावा |
| युद्धाचे शिक्षण | शत्रूशी युद्ध कसे करावे |
| जिजाबाईंचा प्रभाव | स्वाभिमान, स्वातंत्र्य, न्याय, पराक्रम |
| मावळे | इमानी, कष्टाळू, चपळ |
| वीरांच्या गोष्टी | राम, कृष्ण, भीम, अर्जुन |
| नवा अंमल | पुणे जहागिरीत |
| महत्त्वाचे अधिकारी | सामराज नीलकंठ, बाळकृष्ण हणमंते, माणकोजी दहातोंडे, रघुनाथ बल्लाळ, सोनोपंत डबीर |
| शिवरायांची वधू | सईबाई |
| सईबाईंचे घराणे | फलटणचे नाईक निंबाळकर |
🎯 परीक्षेत गोंधळ होऊ नये म्हणून
१. दादाजी कोंडदेव → पुण्याची जहागिरीची व्यवस्था
२. जिजाबाई → शिवरायांवर संस्कार व मार्गदर्शन
३. शहाजीराजे → शिवरायांच्या शिक्षणासाठी शिक्षकांची व्यवस्था
४. लाल महाल → पुण्यातील वाडा
५. शिवनेरी → शिवरायांचा जन्मकिल्ला
पेमगिरी → शहाजीराजांनी नवी निजामशाही स्थापन केलेले ठिकाण
कर्नाटक → शहाजीराजांची पुढील कामगिरी
६. सईबाई → फलटणच्या नाईक निंबाळकर घराण्यातील
🧠 एका ओळीत संपूर्ण घटक
शहाजीराजांनी शिवरायांना विद्या, कला व युद्धकलेचे शिक्षण दिले; जिजाबाईंनी त्यांच्यावर स्वाभिमान, न्याय, पराक्रम व स्वराज्याची भावना रुजवली; तर पुण्यात दादाजी कोंडदेवांच्या कारभारातून उत्तम प्रशासनाचा अनुभव मिळाला.
📚 शिवरायांचे शिक्षण
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी बहुपर्यायी सराव चाचणी
