चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक ४ — शिवरायांचे बालपण
इयत्ता चौथी | आपल्या सभोवतालचे जग – भाग २
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर नोट्स
टीप : खालील नोट्स तुम्ही दिलेल्या पाठ्यपुस्तकातील “शिवरायांचे बालपण” या घटकातील माहितीवरच आधारित आहेत.
१. शिवजन्म
शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या वेळी महाराष्ट्रात धामधुमीचे वातावरण होते.
- उत्तरेकडून मुघल बादशहा शाहजहान याने दख्खनवर स्वारी केली होती.
- शहाजीराजांची जहागीर पुणे येथे होती.
- विजापूरच्या आदिलशाहाने शहाजीराजांची जहागीर बळकावून घेतली होती.
- शहाजीराजे अडचणीत सापडले होते.
- त्यांचे आयुष्य धावपळीत गेले होते.
- त्या वेळी जिजाबाई गर्भवती होत्या.
- जिजाबाई आणि होणाऱ्या बाळाला सुरक्षित ठिकाणी ठेवण्याचा प्रश्न निर्माण झाला.
- त्यामुळे शहाजीराजांनी जिजाबाईंना शिवनेरी किल्ल्यावर ठेवण्याचे ठरवले.
शिवनेरी किल्ला
- शिवनेरी हा पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळील किल्ला आहे.
- किल्ल्याला चारही बाजूंनी उंच कडे होते.
- किल्ला भक्कम तटबंदीचा होता.
- त्याला बळकट दरवाजे होते.
- विजयराज हे शिवनेरी किल्ल्याचे किल्लेदार होते.
- ते भोसल्यांच्या नात्यातलेच होते.
२. शिवाजी महाराजांचा जन्म
महत्त्वाची माहिती
- जन्मस्थळ : शिवनेरी किल्ला
- जन्मतारीख : १९ फेब्रुवारी १६३०
- शके : १५५१
- तिथी : फाल्गुन वद्य तृतीया
- शिवनेरी किल्ल्यावर जन्म झाला म्हणून बाळाचे नाव ‘शिवाजी’ ठेवण्यात आले.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
शिवनेरी → १९ फेब्रुवारी १६३० → शिवाजी
३. शिवरायांचे बालपण
शिवरायांच्या वयाची पहिली सहा वर्षे फार धावपळीत गेली.
या काळात जिजाबाईंनी शिवरायांना उत्तम शिक्षण दिले.
जिजाबाईंचे संस्कार
सायंकाळी जिजाबाई शिवरायांना जवळ घेऊन:
- रामाच्या गोष्टी
- कृष्णाच्या गोष्टी
- भीमाच्या गोष्टी
- अभिमन्यूच्या गोष्टी
- संत नामदेवांचे अभंग
- संत ज्ञानेश्वरांचे अभंग
- संत एकनाथांचे अभंग
सांगत असत.
यामुळे शिवरायांमध्ये निर्माण झालेले गुण
- शूर होण्याची प्रेरणा
- पराक्रमाची भावना
- साधुसंतांविषयी आदर
- चांगल्या विचारांची जडणघडण
- धैर्य
- आत्मविश्वास
४. मावळ्यांच्या मुलांबरोबर शिवराय
शिवरायांना गरीब मावळ्यांची मुले खेळायला येत असत.
- ते त्यांच्याबरोबर मनमोकळेपणाने खेळत.
- मावळ्यांची मुले त्यांना खूप आवडत.
- ते त्यांच्या झोपडीतही जात.
- त्यांची कांदाभाकर आवडीने खात.
खेळ
शिवरायांना विविध खेळांची आवड होती.
उदा.
- लंगडी
- चेंडू
- भोवरा
मावळ्यांच्या मुलांबरोबर खेळताना त्यांना त्यांच्यातील धाडस आणि चपळपणा जाणवत असे.
५. शिवरायांचे आवडते खेळ व उपक्रम
शिवराय फक्त खेळत नसत, तर त्यांना विविध गोष्टी करायला आवडत.
त्यांना आवडणाऱ्या गोष्टी
- लंगडी खेळणे
- चेंडू खेळणे
- भोवरा खेळणे
- मावळ्यांच्या मुलांबरोबर खेळणे
- मातीचे हत्ती-घोडे बनवणे
- मातीचे किल्ले बनवणे
या खेळांमधून त्यांच्या मनात किल्ले, पराक्रम आणि शौर्य यांविषयी आकर्षण निर्माण झाले.
६. जिजाबाईंच्या गोष्टींचा परिणाम
जिजाबाई शिवरायांना केवळ मनोरंजनासाठी गोष्टी सांगत नसत.
त्या गोष्टींमधून त्यांना चांगले विचार आणि आदर्श मिळत.
शिवराय ऐकत असलेल्या गोष्टी
| व्यक्ती | प्रेरणा |
|---|---|
| राम | आदर्श वर्तन |
| कृष्ण | बुद्धिमत्ता व धैर्य |
| भीम | शक्ती व पराक्रम |
| अभिमन्यू | शौर्य |
तसेच जिजाबाई त्यांना संत नामदेव, संत ज्ञानेश्वर आणि संत एकनाथ यांच्या रचना व अभंग सांगत.
७. शहाजीराजांची राजकीय परिस्थिती
शहाजीराजांचे जीवन सततच्या राजकीय संघर्षामुळे धामधुमीचे होते.
घटनाक्रम
निजामशाही → मुघल सेवा → पुन्हा निजामशाही → निजामशाहीचा त्याग → मुघल सेवा → मुघलांचा त्याग → नवी निजामशाही
८. शहाजीराजे निजामशाहीत
शहाजीराजे पुन्हा निजामशाहीत परतले.
परंतु त्यांना तेथे स्वास्थ मिळाले नाही.
निजामशहाच्या दरबारातील परिस्थिती अस्थिर होती.
लखुजीराजे जाधवांची हत्या
- लखुजीराजे जाधवांची भर दरबारात हत्या करण्यात आली.
- या घटनेचा शहाजीराजांना मोठा धक्का बसला.
- त्यांना या घटनेची चीड आली.
- त्यामुळे शहाजीराजांनी निजामशाहीचा त्याग केला.
- ते मुघलांच्या सेवेत रुजू झाले.
९. शहाजीराजे मुघलांच्या सेवेत
- मुघल बादशहा शाहजहानने शहाजीराजांना सरदारी बहाल केली.
- पुढे निजामशाहीतील परिस्थिती बिघडली.
- वजीर फत्तेखानाने मुघलांशी हातमिळवणी केली.
- निजामशाही मुघलांच्या ताब्यात जाण्याची शक्यता निर्माण झाली.
- शहाजीराजांच्या ताब्यातील मुलुख मुघलांनी फत्तेखानाला देऊन टाकला.
- त्यामुळे शहाजीराजांना संताप आला.
- त्यांनी मुघलांची बाजू सोडली.
- मुघलांना धडा शिकवण्याचा त्यांनी निश्चय केला.
१०. नव्या निजामशाहीची स्थापना
शहाजीराजांनी फत्तेखान आणि मुघल बादशहाला शह देण्यासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले.
त्यांनी काय केले?
- निजामाच्या वंशातील एक मूल शोधून काढले.
- त्याला जुन्नरजवळील पेमगिरी किल्ल्यावर नेले.
- त्या मुलाला निजामशहा म्हणून जाहीर केले.
- अशा प्रकारे शहाजीराजांनी नवे राज्य स्थापन केले.
नव्या राज्याचा प्रदेश
हे राज्य गोदावरी ते नीरा या दरम्यानच्या प्रदेशात होते.
महत्त्वाचे
पेमगिरी → नवीन निजामशाही → शहाजीराजे
११. आदिलशाहाशी संघर्ष
- सुरुवातीला आदिलशाहाने शहाजीराजांना साथ दिली.
- पुढे मुघल बादशहा शाहजहान दक्षिणेत शहाजीराजांवर चालून आला.
- त्याने आदिलशाहाला तंबी दिली.
- त्यानंतर आदिलशाहाने शहाजीराजांच्या विरोधात मुघलांशी मैत्रीचा तह केला.
१२. शहाजीराजांची कर्नाटकाकडे वाटचाल
निजामशाहीचा अंत झाल्यानंतर:
- तिचा प्रदेश मुघल आणि आदिलशहा यांनी वाटून घेतला.
- शहाजीराजांची पुणे-सुप्याची पूर्वीची जहागीर आदिलशाही राज्यात आली.
- आदिलशाहाने ती जहागीर शहाजीराजांना त्यांच्या वतीने दिली.
- शहाजीराजांनी आदिलशाहीची सेवा स्वीकारली.
- आदिलशाहाने त्यांची कर्नाटकातील प्रदेश जिंकण्याच्या कामावर नेमणूक केली.
- शहाजीराजे कर्नाटकात गेल्यानंतर काही काळाने जिजाबाई आणि शिवरायही त्यांच्याकडे गेले.
१३. शिवरायांचे कर्नाटकातील बालपण
शिवरायांचे महाराष्ट्रातील बालपण धामधुमीत गेले.
कर्नाटकात गेल्यानंतर:
- जिजाबाई आणि शिवरायांना काही काळ स्वस्थपणा मिळाला.
- शिवरायांना वडिलांच्या पराक्रमाच्या गोष्टी ऐकायला मिळत.
- जिजाबाई त्यांना साधुसंतांच्या चरित्रातील गोष्टी सांगत.
- शिवरायांच्या मनात साधुसंतांविषयी आदरबुद्धी निर्माण झाली.
- त्यांना शूर पुरुषांच्या गोष्टी ऐकायला आवडत.
- मोठे झाल्यावर त्यांच्यासारखा पराक्रम करावा, असे त्यांना वाटत असे.
१४. शिवरायांवर झालेले संस्कार
शिवरायांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीत जिजाबाईंचे संस्कार अत्यंत महत्त्वाचे होते.
संस्कारांचे प्रमुख स्रोत
जिजाबाई + संतांची शिकवण + शूर पुरुषांच्या कथा + मावळ्यांच्या मुलांबरोबरचे खेळ + शहाजीराजांचा पराक्रम
यातून शिवरायांच्या मनात:
- धैर्य
- शौर्य
- पराक्रम
- आत्मविश्वास
- साधुसंतांविषयी आदर
- सामान्य लोकांविषयी जवळीक
हे गुण निर्माण झाले.
⭐ परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या व्यक्ती
| व्यक्ती | महत्त्व |
|---|---|
| छत्रपती शिवाजी महाराज | शिवनेरीवर जन्म |
| जिजाबाई | शिवरायांना उत्तम शिक्षण व संस्कार दिले |
| शहाजीराजे भोसले | शिवरायांचे वडील; पराक्रमी सरदार |
| शाहजहान | मुघल बादशहा |
| आदिलशाहा | विजापूरचा सुलतान |
| फत्तेखान | निजामशाहीतील वजीर |
| विजयराज | शिवनेरी किल्ल्याचे किल्लेदार |
| लखुजीराजे जाधव | भर दरबारात हत्या झालेली व्यक्ती |
⭐ महत्त्वाची ठिकाणे
| ठिकाण | महत्त्व |
|---|---|
| शिवनेरी | शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थळ |
| जुन्नर | शिवनेरी किल्ल्याजवळ |
| पुणे | शहाजीराजांची जहागीर |
| पेमगिरी | शहाजीराजांनी नवीन निजामशाही जाहीर केली |
| कर्नाटक | शहाजीराजांची नेमणूक झालेला प्रदेश |
⭐ महत्त्वाच्या संख्या व दिनांक
- १९ फेब्रुवारी १६३० — शिवाजी महाराजांचा जन्म.
- शके १५५१ — शिवाजी महाराजांचा जन्म.
- फाल्गुन वद्य तृतीया — शिवजन्माची तिथी.
- पहिली सहा वर्षे — शिवरायांचे बालपण धावपळीत गेले.
🧠 परीक्षेसाठी कारण–परिणाम
१. जिजाबाईंना शिवनेरीवर का ठेवण्यात आले?
➡️ शिवजन्माच्या वेळी धामधूम सुरू असल्यामुळे सुरक्षिततेसाठी त्यांना शिवनेरीवर ठेवण्यात आले.
२. शिवाजी नाव का ठेवले?
➡️ शिवनेरी किल्ल्यावर जन्म झाला म्हणून बाळाचे नाव शिवाजी ठेवले.
३. शिवरायांना शूर पुरुषांच्या गोष्टी का आवडत?
➡️ मोठे झाल्यावर त्यांच्यासारखा पराक्रम करावा, अशी त्यांची इच्छा होती.
४. शहाजीराजांनी निजामशाहीचा त्याग का केला?
➡️ लखुजीराजे जाधवांची भर दरबारात झालेली हत्या आणि निजामशाहीतील परिस्थिती यामुळे त्यांनी निजामशाहीचा त्याग केला.
५. शहाजीराजांनी मुघलांची बाजू का सोडली?
➡️ त्यांच्या ताब्यातील मुलुख मुघलांनी फत्तेखानाला देऊन टाकल्यामुळे त्यांनी मुघलांची बाजू सोडली.
६. शहाजीराजांनी नवी निजामशाही का स्थापन केली?
➡️ फत्तेखानास आणि मुघल बादशहास शह देण्यासाठी त्यांनी निजामाच्या वंशातील एका मुलाला निजामशहा म्हणून जाहीर करून नवे राज्य स्थापन केले.
🔢 घटनांचा योग्य क्रम
खालील घटनांचा क्रम परीक्षेत विचारला जाऊ शकतो:
१. जिजाबाईंना शिवनेरी किल्ल्यावर ठेवण्यात आले.
⬇️
२. शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला.
⬇️
३. शिवरायांचे बालपण जिजाबाईंच्या संस्कारात गेले.
⬇️
४. शहाजीराजांनी निजामशाहीचा त्याग केला.
⬇️
५. शहाजीराजे मुघलांच्या सेवेत गेले.
⬇️
६. शहाजीराजांनी मुघलांची बाजू सोडली.
⬇️
७. पेमगिरीवर नवी निजामशाही स्थापन केली.
⬇️
८. शहाजीराजे आदिलशाहीच्या सेवेत गेले.
⬇️
९. शहाजीराजांची कर्नाटकात नेमणूक झाली.
⬇️
१०. जिजाबाई आणि शिवराय कर्नाटकात शहाजीराजांकडे गेले.
📝 शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी झटपट तथ्ये
एक शब्द / एक वाक्यात लक्षात ठेवा
- शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थळ — शिवनेरी
- शिवाजी महाराजांचा जन्म — १९ फेब्रुवारी १६३०
- शिवनेरी कोणाजवळ? — जुन्नर
- शिवनेरीचे किल्लेदार — विजयराज
- शिवरायांना शिक्षण कोणी दिले? — जिजाबाई
- शिवराय कोणाबरोबर खेळत? — मावळ्यांच्या मुलांबरोबर
- शिवरायांना कोणती भाकर आवडत असे? — कांदाभाकर
- शिवरायांचे आवडते खेळ — लंगडी, चेंडू, भोवरा
- नवीन निजामशाही कुठे जाहीर केली? — पेमगिरी किल्ल्यावर
- नवे राज्य कोणत्या प्रदेशात होते? — गोदावरी ते नीरा
- शहाजीराजांची कर्नाटकात नेमणूक कोणी केली? — आदिलशाहाने
- कर्नाटकात शहाजीराजांकडे कोण गेले? — जिजाबाई आणि शिवराय
🔗 व्यक्ती–घटना जोड्या
जिजाबाई → शिवरायांना संस्कार व शिक्षण
शहाजीराजे → नवी निजामशाही स्थापन
विजयराज → शिवनेरीचे किल्लेदार
शाहजहान → मुघल बादशहा
फत्तेखान → निजामशाहीतील वजीर
लखुजीराजे जाधव → भर दरबारात हत्या
आदिलशाहा → शहाजीराजांची कर्नाटकात नेमणूक
🧩 स्मरणमंत्र
शि–१९–जु–जि–पे–क
- शि → शिवनेरी
- १९ → १९ फेब्रुवारी
- जु → जुन्नर
- जि → जिजाबाईंचे संस्कार
- पे → पेमगिरी
- क → कर्नाटक
शिवजन्माचा मंत्र
“शिवनेरी – फाल्गुन वद्य तृतीया – शके १५५१ – १९ फेब्रुवारी १६३० – शिवाजी”
🎯 परीक्षेत विशेष लक्ष द्या
शिष्यवृत्ती परीक्षेत या घटकातून विशेषतः खालील प्रकारचे प्रश्न तयार होऊ शकतात:
- जन्मतारीख व जन्मस्थळ
- शिवनेरी किल्ल्याची वैशिष्ट्ये
- जिजाबाईंचे शिवरायांवरील संस्कार
- शिवरायांचे आवडते खेळ
- शिवरायांच्या बालपणातील मित्र
- शहाजीराजांच्या राजकीय जीवनाचा घटनाक्रम
- निजामशाही–मुघल–आदिलशाही यांतील संबंध
- पेमगिरी आणि नवीन निजामशाही
- गोदावरी ते नीरा प्रदेश
- कर्नाटकातील शहाजीराजांची नेमणूक
- व्यक्ती–घटना आणि ठिकाण–घटना
- घटनांचा योग्य क्रम
🌟 एका नजरेत संपूर्ण घटक
धामधुमीचा काळ
⬇️
जिजाबाई शिवनेरीवर
⬇️
१९ फेब्रुवारी १६३० — शिवजन्म
⬇️
जिजाबाईंचे संस्कार
⬇️
राम-कृष्ण-भीम-अभिमन्यूच्या गोष्टी
⬇️
नामदेव-ज्ञानेश्वर-एकनाथांच्या शिकवणी
⬇️
मावळ्यांच्या मुलांबरोबर खेळ
⬇️
शहाजीराजांचे राजकीय संघर्ष
⬇️
नवी निजामशाही — पेमगिरी
⬇️
आदिलशाहीची सेवा
⬇️
कर्नाटकात शहाजीराजांची नेमणूक
⬇️
जिजाबाई व शिवराय कर्नाटकात
मुख्य संदेश : जिजाबाईंचे संस्कार, शहाजीराजांचा पराक्रम आणि बालपणीचे अनुभव यांमुळे शिवरायांच्या मनात शौर्य, धैर्य, आत्मविश्वास आणि साधुसंतांविषयी आदराची भावना दृढ झाली.
📚 शिवरायांचे बालपण
घटक ४ • शिष्यवृत्ती परीक्षा सराव चाचणी
