घटक ३ : मराठा सरदार – भोसल्यांचे कर्तबगार घराणे
इयत्ता : चौथी | आपल्या सभोवतालचे जग – भाग २ | शिष्यवृत्ती परीक्षा
१. धामधुमीचा काळ
त्या काळात महाराष्ट्रात मोठी धामधूम होती.
- संतांनी लोकांच्या मनात भक्तिभाव निर्माण केला.
- त्याच काळात शूर मराठा सरदारांनी महाराष्ट्रात शौर्याची परंपरा निर्माण केली.
- विजापूरचा आदिलशाहा आणि अहिल्यानगरचा निजामशाहा या सुलतानांमध्ये महाराष्ट्रात नेहमी लढाया होत असत.
- लढाईसाठी त्यांना मोठ्या प्रमाणात फौज लागत असे.
- या कामासाठी ते मराठा सरदारांचा उपयोग करून घेत असत.
लक्षात ठेवा
संत → भक्तिभावाची परंपरा
मराठा सरदार → शौर्याची परंपरा
२. शूर मराठा सरदार
मराठा सरदार हे :
- काटक
- शूर
- धाडसी
- स्वाभिमानी
होते.
ते लढाईमध्ये मोठमोठे पराक्रम गाजवत.
त्यांची शस्त्रे
शूर मराठा जवानांच्या हातात :
- भाला
- कमरेला तलवार
असे.
ते घोड्यावर स्वार होऊन सरदारांच्या फौजेत दाखल होत.
३. मराठा सरदारांची शौर्याची परंपरा
- मराठा सरदार फौजेत सहभागी होत.
- कोणताही फौजदार मराठा सरदार सुलतानाकडे गेला तर सुलतान त्याला आपल्या चाकरीस ठेवत.
- त्याला सरदारी देत.
- कधी कधी जहागिरी देत.
- मिळालेली जहागीर ही सरदार स्वतःच्या जहागिरीचे राजे समजत.
महत्त्वाचा मुद्दा
मराठा सरदार स्वतःच्या शौर्याने आणि पराक्रमाने आपली प्रतिष्ठा निर्माण करत होते.
४. त्या काळातील प्रमुख मराठा सरदार
विजापूर आणि अहिल्यानगर येथील सुलतानांच्या पदरी अनेक मोठमोठे मराठा सरदार होते.
पाठात पुढील सरदारांचा उल्लेख आहे :
- सिंदखेडचे जाधव
- फलटणचे निंबाळकर
- मुधोळचे घोरपडे
- जावळीचे मोरे
- वेरूळचे भोसले
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाची जुळणी
| ठिकाण | सरदार घराणे |
|---|---|
| सिंदखेड | जाधव |
| फलटण | निंबाळकर |
| मुधोळ | घोरपडे |
| जावळी | मोरे |
| वेरूळ | भोसले |
५. सिंदखेडचे जाधव
- सिंदखेडचे जाधव हे देवगिरीच्या यादवांचे वंशज होते.
- शिवरायांच्या मातोश्री जिजाबाई या सिंदखेडच्या लखुजीराज जाधवांच्या कन्या होत्या.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
सिंदखेड → जाधव → लखुजीराज जाधव → जिजाबाई
६. वेरूळचे भोसले
वेरूळ हे भोसले घराण्याशी संबंधित महत्त्वाचे ठिकाण आहे.
- वेरूळ गावचे पाटील मालोजीराजे भोसले हे थोर शिवभक्त होते.
- विठोजीराजे हे त्यांचे धाकटे भाऊ होते.
- बाबाजीराजे भोसले यांच्या या मुलांचा उल्लेख पाठात आहे.
- मालोजीराजे आणि विठोजीराजे हे मोठे कर्तबगार व शूर होते.
- त्यांच्या पदरी पुष्कळ हत्यारबंद मराठे होते.
७. घृष्णेश्वराचे मंदिर
पाठात घृष्णेश्वराच्या मंदिराचा उल्लेख महत्त्वाच्या प्रसंगाच्या रूपाने केला आहे.
मंदिराची अवस्था
- घृष्णेश्वराचे सुंदर मंदिर मोडकळीस आले होते.
- मंदिराच्या भिंतींना भेगा पडल्या होत्या.
- मंदिरातील पुजारी मंदिर सोडून निघून गेला होता.
- एवढे मोठे दैवत असूनही मंदिराची अशी अवस्था का झाली, असा प्रश्न निर्माण होत होता.
शिवभक्ताची सेवा
एक शिवभक्त त्या पडक्या मंदिरात नित्यनियमाने येत असे.
तो :
- शिवाच्या पिंडीवर बेलफूल वाहत असे.
- हात जोडून मनातल्या मनात श्रीशिवाची सांगत असे.
- त्याने एक दिवस गडीमाणसे आणली.
- मंदिराच्या पडलेल्या भिंती नीट केल्या.
- मंदिराची सारी व्यवस्था लावली.
- घृष्णेश्वराचा जीर्णोद्धार केला.
- मंदिराच्या आत-बाहेर दिवे लावले.
- त्यामुळे घृष्णेश्वराचे गेलेले वैभव परत आले.
तो शिवभक्त कोण होता?
👉 मालोजीराजे भोसले.
अतिमहत्त्वाची जुळणी
घृष्णेश्वर मंदिर → जीर्णोद्धार → मालोजीराजे भोसले
८. मालोजीराजे भोसले
मालोजीराजे हे :
- वेरूळ गावचे पाटील
- थोर शिवभक्त
- कर्तबगार
- शूर
होते.
निजामशाहीतील कामगिरी
त्या काळात निजामशाहीवर उत्तरेकडील मुघल बादशहाने स्वारी केली होती.
- त्या वेळी दौलताबाद ही निजामशाहीची राजधानी होती.
- तेथे मलिक अंबर वजीर होता.
- मलिक अंबर हा कर्तबगार आणि हुशार होता.
- त्याने दौलताबादजवळील वेरूळच्या भोसले बंधूंची कर्तबगारी पाहिली.
- त्याने निजामशहाजवळ मालोजीराजे व त्यांच्या बंधूंची वाखाणणी केली.
- निजामशहाने मालोजीराजांना पुणे व सुपे परगण्यांची जहागीर दिली.
परीक्षेसाठी साखळी
मलिक अंबर → भोसले बंधूंची कर्तबगारी पाहिली → निजामशहाजवळ वाखाणणी केली → मालोजीराजांना पुणे व सुपे परगण्यांची जहागीर मिळाली
९. मालोजीराजे आणि विठोजीराजे
मालोजीराजे
- वेरूळचे पाटील
- थोर शिवभक्त
- कर्तबगार
- शूर
विठोजीराजे
- मालोजीराजांचे धाकटे भाऊ
- कर्तबगार व शूर
महत्त्वाचे
मालोजीराजे + विठोजीराजे = भोसले बंधू
१०. भोसल्यांच्या घरातील वैभव
मालोजीराजांच्या कुटुंबात पुढे वैभव आले.
- उमाबाई या मालोजीराजांच्या पत्नी होत्या.
- त्या फलटणच्या निंबाळकर घराण्यातील होत्या.
-
उमाबाईंना दोन मुले होती :
- शहाजीराजे
- शरीफजी
कुटुंबसंबंध
मालोजीराजे + उमाबाई
⬇️
शहाजीराजे आणि शरीफजी
११. शहाजीराजे
शहाजीराजे हे मालोजीराजांचे पुत्र होते.
- निजामशहाने मालोजीराजांना जहागीर दिली.
- शहाजीराजे पराक्रमी होते.
- निजामशाही दरबारात त्यांना मोठा मान होता.
- मुघल बादशहाने निजामशाही जिंकण्याचा बेत केला.
- विजापूरच्या आदिलशहाशीही शहाजीराजांना मान मिळाला.
१२. निजामशाही वाचवण्यासाठी शहाजीराजांचा पराक्रम
मुघल बादशहा निजामशाही जिंकण्याचा प्रयत्न करत होता.
तेव्हा :
- निजामशाही वाचवण्यासाठी मलिक अंबर आणि शहाजीराजे यांनी निकराने लढले.
- दोन्ही फौजांचा त्यांनी पराभव केला.
- अहिल्यानगरजवळ भातवडी येथे प्रसिद्ध लढाई झाली.
- या लढाईत शरीफजी मारले गेले.
- पण शहाजीराजांनी मोठा पराक्रम गाजवला.
- त्यामुळे ते शूर सेनानी म्हणून प्रसिद्ध झाले.
- दरबारात त्यांची प्रतिष्ठा वाढली.
- मुघल सरदार मलिक अंबरला शहाजीराजांबद्दल असूया वाटू लागली.
- त्यामुळे पुढे मतभेद निर्माण झाले.
१३. शहाजीराजे आणि निजामशाही
निजामशाहीत पुढे अनेक घडामोडी झाल्या.
- मलिक अंबरचा मृत्यू झाला.
- त्याचा पुत्र फत्तेखान हा पुढे निजामशाहीचा वजीर झाला.
- निजामशाहीला उतरती कळा लागली.
- मुघलांच्या स्वारीचा धोका निर्माण झाला.
- निजामशाही सावरण्यासाठी निजामशहाच्या आईने शहाजीराजांकडे मदतीसाठी धाव घेतली.
- शहाजीराजे आदिलशाही सोडून पुन्हा निजामशाहीत परत आले.
⭐ शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या व्यक्ती
| व्यक्ती | ओळख / महत्त्वाचे कार्य |
|---|---|
| मालोजीराजे भोसले | वेरूळचे पाटील, शिवभक्त, कर्तबगार व शूर |
| विठोजीराजे | मालोजीराजांचे धाकटे भाऊ |
| उमाबाई | मालोजीराजांच्या पत्नी, फलटणच्या निंबाळकर घराण्यातील |
| शहाजीराजे | मालोजीराजांचे पुत्र, पराक्रमी सेनानी |
| शरीफजी | मालोजीराजांचे पुत्र; भातवडीच्या लढाईत मृत्यू |
| मलिक अंबर | निजामशाहीचा कर्तबगार व हुशार वजीर |
| फत्तेखान | मलिक अंबरचा पुत्र; पुढे निजामशाहीचा वजीर |
| लखुजीराज जाधव | सिंदखेडचे जाधव; जिजाबाईंचे वडील |
| जिजाबाई | लखुजीराज जाधवांची कन्या |
🗺️ ठिकाणे आणि त्यांच्याशी संबंधित माहिती
| ठिकाण | संबंधित व्यक्ती / घटना |
|---|---|
| वेरूळ | भोसले घराणे, मालोजीराजे |
| दौलताबाद | निजामशाहीची राजधानी |
| घृष्णेश्वर | मंदिराचा मालोजीराजांनी जीर्णोद्धार केला |
| पुणे | मालोजीराजांना मिळालेली जहागीर |
| सुपे | मालोजीराजांना मिळालेली जहागीर |
| फलटण | निंबाळकर घराणे |
| सिंदखेड | जाधव घराणे |
| मुधोळ | घोरपडे घराणे |
| जावळी | मोरे घराणे |
| अहिल्यानगरजवळील भातवडी | प्रसिद्ध लढाई |
| जांब | या घटकातील संदर्भानुसार नव्हे; इथे नाही—शहाजीराजांच्या संदर्भात वापरू नये |
👨👩👦👦 भोसले घराण्याची नातेसंबंध साखळी
लक्षात ठेवण्यासाठी
बाबाजीराजे भोसले
⬇️
मालोजीराजे भोसले — विठोजीराजे भोसले
मालोजीराजे + उमाबाई निंबाळकर
⬇️
शहाजीराजे + शरीफजी
आणखी एक महत्त्वाचा संबंध :
लखुजीराज जाधव
⬇️
जिजाबाई
🔥 घटनाक्रम – शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी
घटनांचा क्रम लक्षात ठेवा :
१. वेरूळचे मालोजीराजे व विठोजीराजे हे कर्तबगार व शूर होते.
२. मालोजीराजांनी घृष्णेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.
३. मलिक अंबरने भोसले बंधूंची कर्तबगारी पाहिली.
४. मलिक अंबरने निजामशहाजवळ त्यांची वाखाणणी केली.
५. निजामशहाने मालोजीराजांना पुणे व सुपे परगण्यांची जहागीर दिली.
६. मालोजीराजांच्या घरी शहाजीराजे व शरीफजी ही मुले झाली.
७. शहाजीराजे पराक्रमी सेनानी म्हणून प्रसिद्ध झाले.
८. भातवडी येथे निजामशाही वाचवण्यासाठी लढाई झाली.
९. या लढाईत शरीफजी मारले गेले.
१०. शहाजीराजांनी मोठा पराक्रम गाजवला.
११. पुढे शहाजीराजे आदिलशाही सोडून पुन्हा निजामशाहीत परत आले.
🧠 अतिमहत्त्वाचे प्रश्न – एक ओळीत उत्तरे
१. वेरूळचे प्रमुख मराठा सरदार कोण होते?
उत्तर: वेरूळचे भोसले हे प्रमुख मराठा सरदार होते.
२. मालोजीराजे भोसले कोण होते?
उत्तर: मालोजीराजे भोसले हे वेरूळ गावचे पाटील, थोर शिवभक्त, कर्तबगार व शूर होते.
३. विठोजीराजे कोण होते?
उत्तर: विठोजीराजे हे मालोजीराजांचे धाकटे भाऊ होते.
४. घृष्णेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार कोणी केला?
उत्तर: मालोजीराजे भोसले यांनी घृष्णेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.
५. मलिक अंबर कोण होता?
उत्तर: मलिक अंबर हा निजामशाहीचा कर्तबगार व हुशार वजीर होता.
६. निजामशहाने मालोजीराजांना कोणती जहागीर दिली?
उत्तर: निजामशहाने मालोजीराजांना पुणे व सुपे परगण्यांची जहागीर दिली.
७. उमाबाई कोण होत्या?
उत्तर: उमाबाई या मालोजीराजांच्या पत्नी होत्या.
८. उमाबाई कोणत्या घराण्यातील होत्या?
उत्तर: उमाबाई फलटणच्या निंबाळकर घराण्यातील होत्या.
९. मालोजीराजांच्या मुलांची नावे कोणती?
उत्तर: शहाजीराजे आणि शरीफजी.
१०. शहाजीराजे कोणत्या कारणामुळे प्रसिद्ध झाले?
उत्तर: आपल्या पराक्रमामुळे शहाजीराजे शूर सेनानी म्हणून प्रसिद्ध झाले.
११. भातवडीची प्रसिद्ध लढाई कोठे झाली?
उत्तर: अहिल्यानगरजवळील भातवडी येथे.
१२. भातवडीच्या लढाईत कोण मारले गेले?
उत्तर: शरीफजी मारले गेले.
१३. सिंदखेडचे सरदार कोण होते?
उत्तर: जाधव.
१४. फलटणचे सरदार कोण होते?
उत्तर: निंबाळकर.
१५. मुधोळचे सरदार कोण होते?
उत्तर: घोरपडे.
१६. जावळीचे सरदार कोण होते?
उत्तर: मोरे.
१७. जिजाबाई कोणाच्या कन्या होत्या?
उत्तर: सिंदखेडच्या लखुजीराज जाधवांच्या कन्या होत्या.
🔗 परीक्षेसाठी जोड्या
| अ गट | ब गट |
|---|---|
| सिंदखेडचे | जाधव |
| फलटणचे | निंबाळकर |
| मुधोळचे | घोरपडे |
| जावळीचे | मोरे |
| वेरूळचे | भोसले |
| मालोजीराजे | भोसले |
| मलिक अंबर | वजीर |
| शहाजीराजे | पराक्रमी सेनानी |
| उमाबाई | निंबाळकर घराणे |
| घृष्णेश्वर | मंदिराचा जीर्णोद्धार |
🔢 संख्या / नावे लक्षात ठेवा
- २ मुले — शहाजीराजे आणि शरीफजी
- २ भोसले बंधू — मालोजीराजे आणि विठोजीराजे
- २ परगणे — पुणे आणि सुपे
- ५ प्रमुख मराठा सरदार घराणी/ठिकाणे — जाधव, निंबाळकर, घोरपडे, मोरे, भोसले
📖 स्वाध्यायातील महत्त्वाचे मुद्दे
पाठाच्या स्वाध्यायावरून विशेष लक्षात ठेवण्यासारखे :
रिकाम्या जागा
१. महाराष्ट्रातील शूर घराण्यांपैकी वेरूळचे भोसले घराणे मोठे पराक्रमी निघाले.
२. बाबाजीराजे भोसल्यांना मालोजी व विठोजी ही दोन मुले होती.
३. निजामशहाचा मलिक अंबर हा कर्तबगार वजीर होता.
🧩 नातेसंबंध
मालोजीराजे – विठोजीराजे
भाऊ
मालोजीराजे – शहाजीराजे
वडील – मुलगा
मालोजीराजे – शरीफजी
वडील – मुलगा
मालोजीराजे – उमाबाई
पती – पत्नी
लखुजीराज जाधव – जिजाबाई
वडील – मुलगी
🏆 शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सुपर फास्ट उजळणी
भोसले → वेरूळ
मालोजीराजे → वेरूळचे पाटील → शिवभक्त → घृष्णेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार
विठोजीराजे → मालोजीराजांचे धाकटे भाऊ
मलिक अंबर → निजामशाहीचा वजीर → कर्तबगार व हुशार
मालोजीराजे → पुणे व सुपे परगण्यांची जहागीर
उमाबाई → मालोजीराजांच्या पत्नी → फलटणच्या निंबाळकर घराण्यातील
शहाजीराजे + शरीफजी → मालोजीराजांची मुले
भातवडी → प्रसिद्ध लढाई → शरीफजी मृत्यू → शहाजीराजांचा पराक्रम
सिंदखेड → जाधव → लखुजीराज → जिजाबाई
फलटण → निंबाळकर
मुधोळ → घोरपडे
जावळी → मोरे
वेरूळ → भोसले
🎯 स्मरणमंत्र
“जि-नि-घो-मो-भो”
- जि → सिंदखेडचे जाधव
- नि → फलटणचे निंबाळकर
- घो → मुधोळचे घोरपडे
- मो → जावळीचे मोरे
- भो → वेरूळचे भोसले
भोसले घराण्यासाठी
“मा-वि-श-श”
- मा → मालोजीराजे
- वि → विठोजीराजे
- श → शहाजीराजे
- श → शरीफजी
ही चार नावे आणि त्यांचे परस्पर नातेसंबंध शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी विशेष महत्त्वाचे आहेत.
