घटक २ – संतांची कामगिरी
इयत्ता चौथी • शिष्यवृत्ती परीक्षा • सविस्तर अभ्यास नोट्स व सराव चाचणी
चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
📚 घटक २ – संतांची कामगिरी
१. संतपरंपरेची सुरुवात
महाराष्ट्रात श्रीचक्रधर, संत नामदेव, संत ज्ञानेश्वर, संत चोखामेळा या संतांपासून सुरू झालेली संतपरंपरा समाजातील विविध स्तरांमधून पुढे चालत राहिली. पुढे संत गोरोबा, संत सावता, संत नरहरी, संत एकनाथ, संत शेख महंमद, संत तुकाराम, संत निळोबा इत्यादी संत झाले.
तसेच संत जनाबाई, संत सोयराबाई, संत निर्मळाबाई, संत मुक्ताबाई, संत कान्होपात्रा आणि संत बहिणाबाई शिरूरकर यांचाही या संतपरंपरेत अंतर्भाव होतो.
२. संतांनी दिलेली शिकवण
संतांनी लोकांना पुढील गुणांची शिकवण दिली :
- दया
- अहिंसा
- परोपकार
- सेवा
- समता
- बंधुभाव
संतांनी “कोणी लहान नाही, कोणी मोठा नाही; सगळे सारखे” अशी समतेची भावना लोकांच्या मनात निर्माण केली.
महाराष्ट्रात समर्थ रामदासांनी समाजजागृतीचे कार्य केले.
३. श्रीचक्रधर स्वामी
महत्त्वाची माहिती
- श्रीचक्रधर स्वामी हे मूळचे गुजरातमधील राजपूत होते.
- ते महाराष्ट्रात आले.
- त्यांनी महाराष्ट्रात भ्रमण करून लोकांना समतेचा उपदेश केला.
- त्यांना स्त्री-पुरुष आणि जातिपाती यांमध्ये भेदभाव मान्य नव्हता.
- त्यामुळे त्यांना अनेक स्त्री-पुरुष अनुयायी मिळाले.
- त्यांनी स्थापन केलेल्या पंथाला ‘महानुभाव पंथ’ असे म्हणतात.
- श्रीचक्रधर स्वामींच्या आठवणींचा संग्रह ‘लीळाचरित्र’ या ग्रंथात आहे.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
श्रीचक्रधर स्वामी → महानुभाव पंथ → लीळाचरित्र → समतेचा उपदेश
४. संत नामदेव
महत्त्वाची माहिती
- संत नामदेव हे विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते.
- ते नरसी गावचे रहिवासी होते.
- त्यांनी अनेक अभंग रचले.
- त्यांनी कीर्तने केली.
- त्यांनी जनतेमध्ये भक्तीची भावना निर्माण केली.
- त्यांनी धर्माच्या प्रसारासाठी महाराष्ट्रभर संचार केला.
- त्यांनी लोकांना भक्तीची शिकवण दिली.
- धर्मरक्षणाचा व भक्तीमार्गाचा निर्धार त्यांनी लोकांच्या मनात निर्माण केला.
- पुढे संत नामदेवांनी भारतभर प्रवास केला.
- त्यांनी लोकांना मानवधर्माचा संदेश दिला.
- ते पंजाबात गेले.
- त्यांच्या काही पदांचा समावेश ‘गुरुग्रंथसाहिब’ या धर्मग्रंथात आहे.
- महाराष्ट्रात त्यांचे अभंग घरोघरी भक्तीने गायले जातात.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
नामदेव → विठ्ठलभक्त → नरसी → अभंग व कीर्तन → भारतभर प्रवास → पंजाब → गुरुग्रंथसाहिब
५. संत ज्ञानेश्वर
महत्त्वाची माहिती
- संत ज्ञानेश्वर हे आपेगावचे रहिवासी होते.
- निवृत्तिनाथ आणि सोपानदेव हे त्यांचे भाऊ होते.
- मुक्ताबाई ही त्यांची बहीण होती.
- त्यांच्या वडिलांनी संन्यास घेतला होता.
- पुढे ते गुरूच्या आज्ञेवरून पुन्हा घरी आले आणि संसार करू लागले.
- त्यांच्या मुलांना त्या वेळच्या कर्मठ लोकांनी मान्यता दिली नाही.
- लोकांनी त्यांचा छळ केला.
ज्ञानेश्वरांची सहनशीलता
एकदा ज्ञानेश्वर भिक्षेची झोळी घेऊन गावात गेले. परंतु कोणी त्यांना भिक्षा दिली नाही. उलट त्यांच्याबरोबर वेडेवाकडे बोलू लागले.
त्यामुळे त्यांच्या बालमनाला खूप दुःख झाले. ते आपल्या झोपडीत आले आणि दुःखी होऊन झोपडीचे दार बंद करून बसले.
तेव्हा मुक्ताबाईंनी ज्ञानेश्वरांना समजावले.
त्यांनी त्यांना दुःख विसरून कामाला लागण्यास प्रेरणा दिली.
ज्ञानेश्वरांनी लोकांना संदेश दिला :
- ईश्वरावर श्रद्धा ठेवा.
- सगळ्यांशी समतेने वागा.
- दुःखी माणसांना मदत करा.
- त्यांचे दुःख नाहीसे करा.
ज्ञानेश्वरी
- त्या काळात धार्मिक ज्ञान संस्कृत ग्रंथांमध्ये बंदिस्त होते.
- सामान्य लोकांची बोलण्याची व व्यवहाराची भाषा मराठी होती.
- ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेत ‘ज्ञानेश्वरी’ हा ग्रंथ लिहिला.
- त्यामुळे धर्माच्या ज्ञानाचे भांडार त्यांनी सामान्य लोकांसाठी खुले केले.
- त्यांनी लोकांना बंधुभावाची शिकवण दिली.
- ज्ञानेश्वरांनी तरुण वयात पुण्याजवळील आळंदी येथे जिवंत समाधी घेतली.
- आजही आषाढी-कातिकीला लोक आळंदी-पंढरीला जातात.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
ज्ञानेश्वर → आपेगाव → निवृत्तिनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई → ज्ञानेश्वरी → आळंदी → जिवंत समाधी
६. संत एकनाथ
महत्त्वाची माहिती
- संत एकनाथांनी संत नामदेव व संत ज्ञानेश्वर यांच्या कार्याची परंपरा पुढे चालवली.
- ते पैठणचे रहिवासी होते.
- त्यांनी भक्तिमार्गाचा प्रसार केला.
- त्यांनी अनेक अभंग, ओव्या व भारुडे लिहिली.
- त्यांनी उच्च-नीच असा भेदभाव मानला नाही.
- त्यांनी गरीब व मागासलेल्या लोकांना जवळ केले.
- त्यांनी मुक्या प्राण्यांवरही दया केली.
- लोकांना दया, समता आणि ममतेची शिकवण त्यांनी आपल्या आचरणातून दिली.
संत एकनाथांची समतेची घटना
एकदा संत एकनाथ गोदावरी नदीवर स्नानासाठी गेले होते.
दुपारची वेळ होती. उन्हामुळे वाळू खूप तापली होती. त्या तापलेल्या वाळवंटावर एक परके पोर रडत बसले होते.
एकनाथांना त्या मुलाचा रडण्याचा आवाज ऐकू आला. त्यांनी त्याची आई-वडील जवळ आहेत का, हे पाहण्यासाठी इकडे-तिकडे पाहिले.
ते धावत त्या मुलाजवळ गेले आणि त्याला उचलून कडेवर घेतले. त्याचे डोळे पुसले आणि त्याला त्याच्या घरी पोहोचवले.
अशा प्रकारे स्वतःच्या आचरणातून एकनाथांनी समतेची व ममतेची भावना लोकांच्या मनावर बिंबवली.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
एकनाथ → पैठण → भक्तिमार्ग → अभंग, ओव्या, भारुडे → समता → दया
७. संत तुकाराम
महत्त्वाची माहिती
- संत तुकाराम शिवाजी महाराजांच्या काळात होऊन गेले.
- ते देहू गावचे रहिवासी होते.
- त्यांच्या घरी शेतीभाती होती.
- त्यांचे किराणा मालाचे दुकान होते.
- त्यांच्या वाडवडिलांनी लोकांना कर्ज दिले होते.
- तुकारामांनी आपल्या वाटणीची कर्जखते इंद्रायणी नदीमध्ये बुडवली.
- त्यामुळे अनेक लोक कर्जमुक्त झाले.
- जवळच्या डोंगरावर जाऊन ते विठ्ठलाचे भजन करत.
- आषाढी-कातिकीला ते पंढरीला जात.
- ते कीर्तन करत व अभंग रचत.
- हजारो लोक त्यांच्या कीर्तनाला येत.
- शिवरायसुद्धा त्यांच्या कीर्तनाला जात असत.
तुकारामांचा संदेश
संत तुकारामांनी लोकांना :
- दया
- क्षमा
- शांती
- समता
यांची शिकवण दिली.
त्यांचा प्रसिद्ध संदेश :
“जे का रंजले गांजले । त्यासी म्हणे जो आपुले ।
तोचि साधु ओळखावा । देव तेथेंचि जाणावा.”
या संदेशातून दुःखी व पीडित माणसांना आपले मानण्याची शिकवण मिळते.
तुकारामांचा महत्त्वाचा ग्रंथ
तुकारामगाथा हा त्यांच्या अभंगांचा महत्त्वाचा संग्रह आहे.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
तुकाराम → देहू → शेती व किराणा दुकान → कर्जखते इंद्रायणीमध्ये → कर्जमुक्त लोक → विठ्ठलभजन → अभंग व कीर्तन → तुकारामगाथा
८. समर्थ रामदास
महत्त्वाची माहिती
- समर्थ रामदास हे त्याच काळात, म्हणजे शिवाजी महाराजांच्या काळात होऊन गेले.
- त्यांच्या जन्माचे ठिकाण मराठवाड्यातील जांब हे गाव आहे.
- त्यांचा जन्म रामनवमीच्या दिवशी झाला.
- त्यांचे मूळ नाव नारायण होते.
- ते स्वतःला ‘रामाचा दास’ म्हणत.
- त्यांच्या ग्रंथाचे नाव ‘दासबोध’ आहे.
- त्यांनी लोकांना मोलाचा उपदेश केला.
- त्यांनी सद्विचार व सद्वर्तन यांची शिकवण दिली.
- बलोपासनेसाठी त्यांनी ठिकठिकाणी हनुमानाची मंदिरे उभारली.
- त्यांनी लोकांना शक्तीची उपासना करण्यास शिकवले.
- त्यांनी लोकांना संघटित होण्याची व अन्यायाविरुद्ध प्रतिकार करण्याची स्फूर्ती दिली.
- त्यामुळे त्या काळातील लोकांना धीर आला.
समर्थ रामदासांचा संदेश
“सामर्थ्य आहे चळवळीचे,
जो जो करील तयाचे.”
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
रामदास → जांब → रामनवमी → मूळ नाव नारायण → रामाचा दास → दासबोध → हनुमान मंदिरे → बलोपासना → संघटन → अन्यायाविरुद्ध प्रतिकार
९. संतांच्या कार्याचा समाजावर परिणाम
साधुसंतांच्या कार्यामुळे :
- लोकांमध्ये जागृती झाली.
- धर्माबद्दल आदर वाढला.
- लोकांच्या मनात आत्मविश्वास निर्माण झाला.
- समतेची भावना वाढली.
- बंधुभावाची शिकवण मिळाली.
- लोकांमध्ये दया, सेवा व परोपकाराची भावना निर्माण झाली.
- समर्थ रामदासांनी समाजजागृतीचे कार्य केले.
- संतांच्या कामगिरीचा शिवरायांनी स्वराज्य स्थापनेसाठी उपयोग करून घेतला.
⭐ शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी व्यक्ती – कार्य
| संत / व्यक्ती | महत्त्वाची माहिती / कार्य |
|---|---|
| श्रीचक्रधर स्वामी | समतेचा उपदेश, महानुभाव पंथ |
| संत नामदेव | विठ्ठलभक्त, अभंग, कीर्तन, मानवधर्माचा संदेश |
| संत ज्ञानेश्वर | ज्ञानेश्वरी, समता व बंधुभाव, आळंदी येथे जिवंत समाधी |
| संत एकनाथ | भक्तिमार्ग, अभंग, ओव्या, भारुडे, समता व ममता |
| संत तुकाराम | अभंग, कीर्तन, कर्जमुक्ती, दया-क्षमा-शांती-समता |
| समर्थ रामदास | दासबोध, बलोपासना, हनुमान मंदिरे, समाजजागृती |
🧠 अतिमहत्त्वाची जुळणी
संत — ठिकाण
- श्रीचक्रधर स्वामी — गुजरातमधील राजपूत
- संत नामदेव — नरसी
- संत ज्ञानेश्वर — आपेगाव
- संत एकनाथ — पैठण
- संत तुकाराम — देहू
- समर्थ रामदास — जांब
संत — ग्रंथ / साहित्य
- श्रीचक्रधर स्वामी — लीळाचरित्र
- संत ज्ञानेश्वर — ज्ञानेश्वरी
- संत तुकाराम — तुकारामगाथा
- समर्थ रामदास — दासबोध
संत — विशेष कार्य
- श्रीचक्रधर — समता
- नामदेव — अभंग व कीर्तन
- ज्ञानेश्वर — मराठी भाषेत ज्ञानेश्वरी
- एकनाथ — अभंग, ओव्या, भारुडे
- तुकाराम — कर्जमुक्ती व अभंग
- रामदास — बलोपासना व समाजजागृती
🔢 परीक्षेसाठी महत्त्वाची नावे
संतपरंपरेतील संत
श्रीचक्रधर, नामदेव, ज्ञानेश्वर, चोखामेळा, गोरोबा, सावता, नरहरी, एकनाथ, शेख महंमद, तुकाराम, निळोबा, जनाबाई, सोयराबाई, निर्मळाबाई, मुक्ताबाई, कान्होपात्रा, बहिणाबाई शिरूरकर
📌 महत्त्वाचे शब्द व अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| संतपरंपरा | संतांनी पुढे चालवलेली परंपरा |
| समता | सर्वांना समान मानणे |
| बंधुभाव | एकमेकांशी आपुलकीने वागणे |
| परोपकार | दुसऱ्याच्या हितासाठी केलेले कार्य |
| अहिंसा | हिंसा न करणे |
| भक्तिमार्ग | भक्तीचा मार्ग |
| अभंग | संतांनी रचलेली भक्तिपर काव्यरचना |
| कीर्तन | भक्तीपर प्रवचन व गायन |
| पंथ | विशिष्ट धार्मिक/आध्यात्मिक मार्ग |
| बलोपासना | शक्तीची उपासना |
| समाजजागृती | समाजात जागरूकता निर्माण करणे |
🎯 शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी झटपट उजळणी
एका नजरेत सर्व महत्त्वाचे
श्रीचक्रधर स्वामी
→ गुजरातमधील राजपूत
→ समतेचा उपदेश
→ महानुभाव पंथ
→ लीळाचरित्र
संत नामदेव
→ नरसी
→ विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त
→ अभंग व कीर्तन
→ भारतभर प्रवास
→ पंजाब
→ गुरुग्रंथसाहिब
संत ज्ञानेश्वर
→ आपेगाव
→ निवृत्तिनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई
→ ज्ञानेश्वरी
→ मराठीत ज्ञानाचे भांडार खुले केले
→ आळंदी
→ जिवंत समाधी
संत एकनाथ
→ पैठण
→ नामदेव-ज्ञानेश्वरांची परंपरा पुढे चालवली
→ अभंग, ओव्या, भारुडे
→ समता, ममता, दया
→ स्वतःच्या आचरणातून समतेचा संदेश
संत तुकाराम
→ देहू
→ शेती व किराणा दुकान
→ कर्जखते इंद्रायणीमध्ये बुडवली
→ अनेकांना कर्जमुक्त केले
→ अभंग व कीर्तन
→ तुकारामगाथा
समर्थ रामदास
→ जांब
→ रामनवमी
→ मूळ नाव नारायण
→ रामाचा दास
→ दासबोध
→ हनुमान मंदिरे
→ बलोपासना
→ समाजजागृती
→ संघटन व अन्यायाविरुद्ध प्रतिकार
🏆 संभाव्य शिष्यवृत्ती प्रश्न
१. श्रीचक्रधर स्वामींनी कोणता पंथ स्थापन केला?
उत्तर: महानुभाव पंथ.
२. श्रीचक्रधर स्वामींच्या आठवणींचा संग्रह कोणत्या ग्रंथात आहे?
उत्तर: लीळाचरित्र.
३. संत नामदेव कोणाचे निस्सीम भक्त होते?
उत्तर: विठ्ठलाचे.
४. संत नामदेवांच्या काही पदांचा समावेश कोणत्या ग्रंथात आहे?
उत्तर: गुरुग्रंथसाहिब.
५. ज्ञानेश्वरांच्या भावंडांची नावे कोणती?
उत्तर: निवृत्तिनाथ, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई.
६. संत ज्ञानेश्वरांनी कोणता ग्रंथ लिहिला?
उत्तर: ज्ञानेश्वरी.
७. ज्ञानेश्वरांनी जिवंत समाधी कोठे घेतली?
उत्तर: आळंदी येथे.
८. संत एकनाथांनी कोणत्या संतांची कार्यपरंपरा पुढे चालवली?
उत्तर: संत नामदेव व संत ज्ञानेश्वर यांची.
९. संत एकनाथांनी कोणकोणते साहित्य लिहिले?
उत्तर: अभंग, ओव्या व भारुडे.
१०. संत तुकाराम कोणत्या गावचे होते?
उत्तर: देहू.
११. तुकारामांनी कर्जखते कोठे बुडवली?
उत्तर: इंद्रायणी नदीमध्ये.
१२. संत तुकारामांचा अभंगांचा संग्रह कोणता?
उत्तर: तुकारामगाथा.
१३. समर्थ रामदासांचे मूळ नाव काय होते?
उत्तर: नारायण.
१४. समर्थ रामदासांचा जन्म कोणत्या दिवशी झाला?
उत्तर: रामनवमीच्या दिवशी.
१५. समर्थ रामदासांचा ग्रंथ कोणता?
उत्तर: दासबोध.
१६. समर्थ रामदासांनी बलोपासनेसाठी काय केले?
उत्तर: ठिकठिकाणी हनुमानाची मंदिरे उभारली.
१७. संतांनी समाजाला कोणते गुण शिकवले?
उत्तर: दया, अहिंसा, परोपकार, सेवा, समता आणि बंधुभाव.
१८. संतांच्या कामगिरीचा शिवरायांनी कशासाठी उपयोग करून घेतला?
उत्तर: स्वराज्य स्थापनेसाठी.
🧩 स्मरणमंत्र
“च-ना-ज्ञा-ए-तु-रा”
- च — चक्रधर → महानुभाव पंथ
- ना — नामदेव → अभंग, कीर्तन
- ज्ञा — ज्ञानेश्वर → ज्ञानेश्वरी
- ए — एकनाथ → भारुडे, समता
- तु — तुकाराम → तुकारामगाथा
- रा — रामदास → दासबोध, बलोपासना
