चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक ८ – स्वकीय शत्रूंचा बंदोबस्त
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर नोट्स
टीप : खालील नोट्स दिलेल्या पाठ्यपुस्तकातील मजकुरावरच आधारित आहेत. परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाची नावे, ठिकाणे, घटना, कारणे आणि क्रम वेगळ्या पद्धतीने दिले आहेत.
१. पाठाचा मुख्य आशय
स्वराज्याची स्थापना करताना शिवरायांना केवळ बाहेरील शत्रूंशीच नव्हे, तर स्वराज्याच्या कार्याला विरोध करणाऱ्या स्वकीयांशीही सामना करावा लागला. शिवरायांनी आपल्या बुद्धी, धैर्य, मुत्सद्देगिरी आणि पराक्रमाच्या जोरावर अशा विरोधकांचा बंदोबस्त केला.
या पाठात मुख्यतः पुढील व्यक्ती व घटनांचा उल्लेख आहे :
- खंडोजी आणि बाजी घोरपडे
- बाजाजी नाईक निंबाळकर
- संभाजी मोहिते
- जावळीचे चंद्रराव मोरे
- यशवंतराव मोरे
- जावळीचा विजय
- रायरी किल्ल्याचा ताबा
- रायगड व प्रतापगडाची निर्मिती
२. बारा मावळे शिवरायांभोवती जमले
शिवरायांच्या अवतीभोवती बारा मावळांतील मावळे गोळा झाले.
त्यांना शिवरायांविषयी अत्यंत प्रेम आणि आदर होता.
ते शिवरायांना म्हणत असत की—
- स्वराज्यासाठी जगायचे.
- स्वराज्यासाठी मरायचे.
साधी-भोळी माणसे शिवरायांना जीव की प्राण मानत होती.
मात्र काही मंडळींना शिवरायांच्या कर्तृत्वाचा हेवा वाटत होता. अशा लोकांचा बंदोबस्त करणे शिवरायांना आवश्यक होते.
३. खंडोजी आणि बाजी घोरपडे
महत्त्वाचे मुद्दे
- खंडोजी आणि बाजी घोरपडे हे आदिलशहाच्या चाकरीत होते.
- आदिलशहाने त्यांना शिवरायांच्या विरुद्ध चिथावले.
- कोंढाणा भागात त्यांनी धुमाकूळ माजवला.
- परंतु शिवरायांनी त्यांची डाळ शिजू दिली नाही.
- शिवरायांनी त्यांना पिटाळून लावले.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
खंडोजी व बाजी घोरपडे → आदिलशहाच्या चाकरीत → शिवरायांच्या विरोधात → शिवरायांनी पिटाळून लावले.
४. बाजाजी नाईक निंबाळकर
- फलटणचे बाजाजी नाईक निंबाळकर हे शिवरायांचे मेहुणे होते.
- शिवरायांना त्यांच्या विरोधात जाऊनही लढावे लागले.
- पुढे या घराण्यातील व्यक्ती शिवरायांच्या बरोबर राहिल्या.
महत्त्वाचे नाते
बाजाजी नाईक निंबाळकर → शिवरायांचे मेहुणे
५. संभाजी मोहिते
- संभाजी मोहिते हे शिवरायांचे जवळचे नातलग होते.
- त्यांचा सुपे परगणा होता.
- त्यांनी शिवरायांविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या.
- शिवरायांनी सुप्याला जाऊन त्यांना पकडले.
- त्यांची स्वारी कर्नाटक प्रांतात केली.
- कर्तव्यामुळे शिवराय नातगोते मानत नसत.
परीक्षेतील महत्त्वाचा संबंध
संभाजी मोहिते → सुपे परगणा → शिवरायांविरुद्ध कारवाया → शिवरायांनी पकडले → कर्नाटकात पाठवले.
६. जावळीचे चंद्रराव मोरे
हा पाठातील अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.
चंद्रराव मोरे कोण होते?
- चंद्रराव मोरे हे जावळीचे जहागीरदार होते.
- त्यांची जहागीर रायगडापासून कोयना खोऱ्यापर्यंत होती.
- ते विजापूरच्या आदिलशहाचे जहागीरदार होते.
- आदिलशहाने त्यांना ‘चंद्रराव’ हा किताब दिला होता.
जावळीचे वैशिष्ट्य
जावळीचे जंगल अत्यंत दाट होते.
तेथे—
- वाघ
- लांडगे
- अस्वले
यांसारखी श्वापदे फिरत असत.
दाट जंगलामुळे तेथे जाणे अत्यंत कठीण होते.
७. मोरे घराण्याची परिस्थिती
१६४५ साली दौलतराव मोरे मरण पावला.
त्यानंतर शिवरायांनी यशवंतराव मोरे याला मदत केली.
शिवरायांच्या मदतीमुळे यशवंतराव मोरे गादीवर बसला.
परंतु पुढे यशवंतरावाने शिवरायांच्या विरोधात भूमिका घेतली.
८. शिवरायांचा यशवंतराव मोरे यांना इशारा
यशवंतरावाच्या वर्तनामुळे शिवरायांनी त्याला पत्र पाठवले.
त्या पत्रातील प्रसिद्ध विचार :
“तुम्ही राजे म्हणविता. राजे आम्ही.”
शिवरायांनी स्पष्ट केले की राज्य मिळाले म्हणून स्वतःला राजे म्हणवून घेणे योग्य नाही.
त्यांनी स्वराज्याच्या कार्याला विरोध करणाऱ्या यशवंतरावाविरुद्ध कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.
९. जावळीवरील स्वारी
जावळी जिंकणे का आवश्यक होते?
जावळी—
- दाट जंगलाचा प्रदेश होता.
- लष्करीदृष्ट्या महत्त्वाचा होता.
- स्वराज्याच्या विस्तारासाठी महत्त्वाचा होता.
- तेथून शत्रूला मोठा फायदा होऊ शकत होता.
म्हणून शिवरायांनी जावळीवर स्वारी केली.
युद्ध
- जावळीभोवती घनदाट जंगल होते.
- मोरे मंडळींनीही तयारी केली होती.
- जावळी जिंकणे सोपे नव्हते.
- शिवरायांनी सुमारे महिनाभर संघर्ष केला.
- यशवंतरावाचे बरेच सैन्य मारले गेले.
- शेवटी यशवंतराव आपल्या मुलांना घेऊन रायरीवर पळाला.
१०. रायरीचा किल्ला
यशवंतराव रायरीवर गेल्यानंतर शिवरायांनी रायरीला वेढा दिला.
- रायरीचा किल्ला भक्कम होता.
- यशवंतरावाने सुमारे तीन महिने निकराने लढा दिला.
- अखेरीस त्याला माघार घ्यावी लागली.
- रायरीचा किल्ला शिवरायांच्या ताब्यात आला.
११. रायरीचे नाव ‘रायगड’
रायरीचा विजय शिवरायांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा होता.
रायरीचा किल्ला स्वराज्यात आल्यानंतर शिवरायांनी त्याचे नाव—
रायगड
असे ठेवले.
यानंतर शिवरायांनी जवळच्या भोरच्या डोंगरावर एक नवीन किल्ला बांधला.
त्याचे नाव—
प्रतापगड
असे ठेवले.
लक्षात ठेवण्याची साखळी
जावळीचा विजय → रायरीचा किल्ला ताब्यात → रायरीचे नाव रायगड → भोरच्या डोंगरावर प्रतापगड
१२. पाठातील प्रमुख व्यक्ती – झटपट माहिती
| व्यक्ती | ओळख / पाठातील भूमिका |
|---|---|
| खंडोजी घोरपडे | आदिलशहाच्या चाकरीत; शिवरायांच्या विरोधात |
| बाजी घोरपडे | आदिलशहाच्या चाकरीत; शिवरायांच्या विरोधात |
| बाजाजी नाईक निंबाळकर | फलटणचे; शिवरायांचे मेहुणे |
| संभाजी मोहिते | शिवरायांचे नातलग; सुपे परगणा |
| चंद्रराव मोरे | जावळीचे जहागीरदार |
| यशवंतराव मोरे | जावळीच्या मोरे घराण्यातील; शिवरायांच्या विरोधात |
| शिवराय | स्वराज्याचे संस्थापक; स्वकीय शत्रूंचा बंदोबस्त करणारे |
१३. महत्त्वाची ठिकाणे
१. सुपे
संभाजी मोहिते यांचा परगणा.
२. जावळी
चंद्रराव मोरे यांची जहागीर; घनदाट जंगलाचा प्रदेश.
३. रायरी
यशवंतराव मोरे पळून गेलेला किल्ला; पुढे शिवरायांनी त्याचे नाव रायगड ठेवले.
४. रायगड
रायरी किल्ल्याला शिवरायांनी दिलेले नवीन नाव.
५. प्रतापगड
रायगडाजवळील भोरच्या डोंगरावर शिवरायांनी बांधलेला किल्ला.
६. कोंढाणा भाग
खंडोजी व बाजी घोरपडे यांनी धुमाकूळ घातलेला भाग.
१४. कालक्रम
शिष्यवृत्ती परीक्षेत घटनांचा क्रम विचारला जाऊ शकतो.
दौलतराव मोरे यांचा मृत्यू (१६४५)
↓
शिवरायांनी यशवंतराव मोरेला मदत केली
↓
यशवंतरावाने शिवरायांच्या विरोधात भूमिका घेतली
↓
शिवरायांनी जावळीवर स्वारी केली
↓
जावळीवर विजय मिळवला
↓
यशवंतराव रायरीवर पळाला
↓
रायरी किल्ल्याला वेढा
↓
रायरी किल्ला स्वराज्यात आला
↓
रायरीचे नाव रायगड ठेवले
↓
भोरच्या डोंगरावर प्रतापगड बांधला
१५. कारणे लक्षात ठेवा
शिवरायांनी जावळी जिंकली, कारण—
जावळीचा प्रदेश दाट जंगलाचा व लष्करीदृष्ट्या महत्त्वाचा होता आणि तो स्वराज्याच्या कार्यासाठी आवश्यक होता.
शिवरायांनी यशवंतराव मोरेविरुद्ध कारवाई केली, कारण—
यशवंतरावाने शिवरायांच्या विरोधात भूमिका घेतली.
रायरीचे नाव रायगड ठेवले, कारण—
रायरीचा किल्ला स्वराज्यात आल्यानंतर शिवरायांनी त्याला रायगड हे नाव दिले.
प्रतापगड बांधला, कारण—
रायगडाजवळील भोरच्या डोंगरावर नवीन किल्ला उभारण्यात आला.
१६. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी विशेष महत्त्वाचे प्रश्न
एक शब्दात / एका वाक्यात
प्र. १. बारा मावळांतील मावळे कोणाला जीव की प्राण मानत होते?
उ. शिवरायांना.
प्र. २. खंडोजी आणि बाजी घोरपडे कोणाच्या चाकरीत होते?
उ. आदिलशहाच्या.
प्र. ३. बाजाजी नाईक निंबाळकर कोणाचे मेहुणे होते?
उ. शिवरायांचे.
प्र. ४. संभाजी मोहिते यांचा परगणा कोणता होता?
उ. सुपे.
प्र. ५. चंद्रराव मोरे कोणाचे जहागीरदार होते?
उ. जावळीचे.
प्र. ६. चंद्रराव मोरे यांना आदिलशहाने कोणता किताब दिला होता?
उ. चंद्रराव.
प्र. ७. जावळीचे जंगल कसे होते?
उ. अत्यंत दाट.
प्र. ८. दौलतराव मोरे कोणत्या साली मरण पावला?
उ. १६४५ साली.
प्र. ९. शिवरायांनी यशवंतराव मोरेला कोणत्या प्रसंगी मदत केली?
उ. दौलतराव मोरेच्या मृत्यूनंतर.
प्र. १०. यशवंतराव मोरे कोणत्या किल्ल्यावर पळून गेला?
उ. रायरीवर.
प्र. ११. रायरीचे नाव शिवरायांनी काय ठेवले?
उ. रायगड.
प्र. १२. रायगडाजवळील भोरच्या डोंगरावर कोणता किल्ला बांधला?
उ. प्रतापगड.
१७. जोड्या जुळवा
| गट अ | गट ब |
|---|---|
| १. संभाजी मोहिते | सुपे |
| २. चंद्रराव मोरे | जावळी |
| ३. बाजाजी नाईक निंबाळकर | फलटण |
| ४. रायरी | रायगड |
| ५. भोरचा डोंगर | प्रतापगड |
१८. अतिशय महत्त्वाच्या जोड्या
संभाजी मोहिते — सुपे परगणा
चंद्रराव मोरे — जावळी
यशवंतराव मोरे — रायरी
रायरी — रायगड
भोरचा डोंगर — प्रतापगड
खंडोजी व बाजी घोरपडे — आदिलशहाची चाकरी
बाजाजी नाईक निंबाळकर — शिवरायांचे मेहुणे
१९. पाठाचा गाभा
शिवरायांनी स्वराज्य उभारताना आपल्या कार्याला विरोध करणाऱ्या व्यक्तींचा विचार केला. नातेवाईक असले तरी कर्तव्याच्या आड येणाऱ्यांना त्यांनी मोकळे सोडले नाही. जावळीच्या चंद्रराव मोरे व यशवंतराव मोरे यांचा बंदोबस्त करून त्यांनी जावळी व रायरी ताब्यात घेतली. रायरीचे रायगड असे नामकरण केले आणि जवळच्या भोरच्या डोंगरावर प्रतापगड उभारला.
⭐ परीक्षेच्या आदल्या दिवशीची उजळणी
१२ मावळे → शिवरायांभोवती जमले
खंडोजी + बाजी घोरपडे → आदिलशहाच्या चाकरीत
बाजाजी नाईक निंबाळकर → फलटण → शिवरायांचे मेहुणे
संभाजी मोहिते → सुपे परगणा
चंद्रराव मोरे → जावळीचे जहागीरदार
१६४५ → दौलतराव मोरेचा मृत्यू
यशवंतराव मोरे → शिवरायांच्या विरोधात
जावळी → घनदाट जंगल
यशवंतराव → रायरीवर पळाला
रायरी → रायगड
भोरचा डोंगर → प्रतापगड
जावळीचा विजय + रायरीचा ताबा → स्वराज्याचा विस्तार
🔑 लक्षात ठेवण्याचे सूत्र:
“जावळी जिंकली – रायरी घेतली – रायगड केला – प्रतापगड बांधला.”
📚 घटक ८ – स्वकीय शत्रूंचा बंदोबस्त
शिष्यवृत्ती परीक्षा सराव चाचणी
