चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक ९ : प्रतापगडावरील पराक्रम
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर नोट्स
खालील नोट्स तुम्ही दिलेल्या पाठ्यपुस्तकातील घटक ९ च्या पानांवरच आधारित आहेत. त्यामुळे शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी आवश्यक असलेली व्यक्ती, घटना, ठिकाणे, क्रम, शस्त्रे आणि महत्त्वाचे मुद्दे यांना विशेष महत्त्व दिले आहे.
१. आदिलशाही दरबारातील चर्चा
- शिवरायांच्या वाढत्या हालचालींमुळे आदिलशाही दरबाराचे लक्ष शिवरायांकडे गेले.
- दरबारातील सरदार एकत्र जमले.
- शिवरायांचा बंदोबस्त कसा करायचा, हा महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित झाला.
-
बडी साहेबिणीने दरबारातील सरदारांना प्रश्न केला –
“सांगा, कोण तयार आहे शिवाजीचा बंदोबस्त करायला?” - दरबारात काही काळ शांतता पसरली.
- त्यावेळी अफजलखान पुढे आला.
- त्याने शिवरायांना जिवंत पकडून आणण्याची प्रतिज्ञा केली.
- अफजलखानाने शिवरायांना कमी लेखत त्यांना पकडून आणण्याचा आत्मविश्वास व्यक्त केला.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
बडी साहेबिणी → प्रश्न → अफजलखान पुढे → शिवरायांना जिवंत पकडण्याची प्रतिज्ञा
२. अफजलखान कोण होता?
- अफजलखान हा विजापूर दरबारातील बलाढ्य सरदार होता.
- त्याचे वर्णन तुफान ताकदीचा सरदार असे केले आहे.
- तो मोठ्या फौजेसह मोहिमेवर निघाला.
- त्याला महाराष्ट्राची चांगली माहिती होती.
- तो पूर्वी बारा वर्षे वाईचा सुभेदार होता.
- त्यामुळे त्याला वाई परिसराची माहिती होती.
- मोठ्या घमेंडीने तो महाराष्ट्राची वाट चालू लागला.
एक वाक्यात
अफजलखान हा विजापूर दरबारातील बलाढ्य सरदार असून तो बारा वर्षे वाईचा सुभेदार होता.
३. स्वराज्यावर आलेले संकट
- त्या वेळी शिवराय राजगडावर होते.
- अफजलखान शिवरायांवर चालून येत असल्याची बातमी त्यांना मिळाली.
- स्वराज्यावर मोठे संकट आले.
- शिवरायांनी परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखले.
- त्यांनी खानाशी युक्तीने सामना करण्याचे ठरवले.
- शिवरायांनी जिजामातेशी सल्लामसलत केली.
- जिजामातांचा आशीर्वाद घेऊन शिवराय राजगडावरून प्रतापगडाकडे निघाले.
महत्त्वाचा क्रम
राजगड → संकटाची बातमी → जिजामातेशी सल्लामसलत → आशीर्वाद → प्रतापगड
४. अफजलखानाची दहशत
अफजलखानाने शिवरायांना घाबरवण्यासाठी वाटेत दहशत निर्माण केली.
त्याने पुढील देवस्थानांना उपद्रव दिला :
- तुळजापूर
- पंढरपूर
त्यामुळे लोकांमध्ये भीती निर्माण झाली.
महत्त्वाचा मुद्दा
अफजलखानाचा हा डाव शिवरायांना प्रतापगडाच्या बाहेर आणण्यासाठी होता.
५. प्रतापगडाची भौगोलिक परिस्थिती
प्रतापगडाचा परिसर शिवरायांसाठी अनुकूल होता.
- प्रतापगड डोंगरात होता.
- भोवती घनदाट जंगल होते.
- वाटेत उंच-उंच डोंगर होते.
- फौजेला जाण्यास योग्य वाट नव्हती.
- तोफा चढवणे अवघड होते.
- जंगलात जंगली जनावरांचा वावर होता.
- त्यामुळे मोठ्या सैन्याला तेथे हालचाल करणे कठीण होते.
शिष्यवृत्ती प्रश्न
अफजलखानाची मोठी फौज प्रतापगडावर सहज का येऊ शकत नव्हती?
उत्तर : प्रतापगडाचा परिसर डोंगराळ व घनदाट जंगलाचा असून वाटा अवघड होत्या आणि तोफा चढवणेही कठीण होते.
६. खानाचा डाव
शिवराय प्रतापगड सोडून बाहेर यावेत म्हणून अफजलखानाने विविध डावपेच केले.
- त्याने तुळजापूर व पंढरपूर येथे उपद्रव केला.
- तरीही शिवराय प्रतापगड सोडून बाहेर आले नाहीत.
- त्यामुळे खानाने दुसरा डाव टाकला.
- त्याने प्रेमळपणाचा सोंग घेतले.
-
त्याने शिवरायांना निरोप पाठवला :
“तुम्ही माझ्या मुलासारखे.” - तसेच “आमचे किल्ले परत द्या” असा संदेश दिला.
७. शिवरायांची योजना
- शिवरायांनी खानाच्या डावाचा अंदाज घेतला.
- ते अत्यंत सावध होते.
- त्यांनी खानाशी भेटण्याचे मान्य केले.
- भेटीसाठी प्रतापगडाच्या खालील माचीवर जागा ठरवण्यात आली.
- दिवस व वेळ ठरवण्यात आली.
- दोन्ही बाजूंनी भेटीसाठी तयारी करण्यात आली.
८. भेटीची तयारी
शिवरायांनी अफजलखानाच्या भेटीसाठी विशेष सावधगिरी बाळगली.
त्यांनी अंगावर घातलेली/जवळ ठेवलेली महत्त्वाची शस्त्रे व साधने :
१. चिलखत
शरीराचे संरक्षण करण्यासाठी वापरले जाणारे कवच.
२. जिरेटोप
डोक्याचे संरक्षण करणारे शिरस्त्राण.
३. वाघनखे
हातात लपवून वापरता येणारे शस्त्र.
४. बिचवा
लहान, वाकडे धारदार शस्त्र.
५. पट्टा
तलवारीसारखे शस्त्र.
पाठातील चित्रात चिलखत, वाघनखे, जिरेटोप, बिचवा आणि पट्टा दाखवले आहेत.
परीक्षेसाठी विशेष
शिवरायांच्या संरक्षणासाठी → चिलखत + जिरेटोप
लपवून नेलेली शस्त्रे → वाघनखे + बिचवा
९. शिवरायांचे अंगरक्षक
शिवरायांनी खानाच्या भेटीच्या वेळी आपल्या विश्वासू माणसांची व्यवस्था केली.
पाठात उल्लेख असलेली नावे :
- पंताजी गोपीनाथ
- जिवाजी महाला
- संभाजी कावजी
- येसाजी कंक
- कृष्णाजी गायकवाड
- सिद्दी इब्राहिम
यांच्यासह दहा अंगरक्षक असल्याचे पाठात नमूद आहे.
१०. अफजलखानाची भेट
- खान आपल्या शामियान्यात येऊन बसला.
- शिवराय त्याच्याकडे आले.
- खानाने शिवरायांना आलिंगन दिले.
- आलिंगन देताना खानाने शिवरायांवर वार करण्याचा प्रयत्न केला.
- त्याने कट्यारीचा वार केला.
- शिवरायांच्या अंगावरील चिलखतामुळे त्यांचा बचाव झाला.
- त्यांच्या अंगरख्याला मात्र तडा गेला.
- शिवरायांनी खानाचा डाव ओळखला.
११. शिवरायांचा प्रतिहल्ला
- खानाने कट्यारीने वार केल्यानंतर शिवरायांनी प्रतिहल्ला केला.
- त्यांनी वाघनख्यांचा वापर केला.
- तसेच बिचवा वापरला.
- खान जखमी झाला.
- खानाची आतडी बाहेर पडली.
- खान संकटात सापडला.
- त्याचा वकील कृष्णाजी भास्कर पुढे आला.
- त्याने शिवरायांवर तलवारीचा वार करण्याचा प्रयत्न केला.
- शिवरायांनी त्याला वार केला.
१२. “होता जिवा म्हणून वाचला शिवा”
या प्रसंगात जिवाजी महाला याने अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
- खानाच्या बाजूने बडा सय्यद नावाचा हत्यारबंद शिपाई होता.
- त्याने पट्टा चालवण्यात मोठे कौशल्य मिळवले होते.
- शिवराय शामियान्याच्या दाराजवळ आले.
- बडा सय्यद शिवरायांवर चालून आला.
- जिवाजी महालाने त्याला अडवले.
- त्यामुळे शिवरायांचे प्राण वाचले.
याच पराक्रमामुळे प्रसिद्ध वाक्य रूढ झाले :
“होता जिवा म्हणून वाचला शिवा.”
परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे
शिवरायांना बडा सय्यदपासून वाचवणारा → जिवाजी महाला
१३. संभाजी कावजीचा पराक्रम
- अफजलखानाचा पराभव झाल्यानंतर त्याला बाहेर नेण्यात आले.
- त्याच्या सैन्यातील लोकांशी संघर्ष सुरू झाला.
- या संघर्षात संभाजी कावजीने मोठा पराक्रम केला.
१४. अफजलखानाच्या फौजेची दाणादाण
- अफजलखानाच्या पराभवाची बातमी पसरली.
- विजयी शिवराय गडावर गेले.
- इशाऱ्याची तोफ झाली.
- शिवरायांचे सैन्य उत्साहाने पुढे आले.
- खानाच्या फौजेवर अचानक हल्ला झाला.
- खानाची फौज विस्कळीत झाली.
- त्यांना पळण्याचीही वाट सापडेना.
- मराठ्यांनी जोरदार पाठलाग केला.
- खानाच्या फौजेचा मोठा पराभव झाला.
१५. अफजलखानाचा मुलगा फाजलखान
- अफजलखानाचा मुलगा फाजलखान कसाबसा निसटला.
- तो विजापूरला पोहोचला.
- त्याने तेथे ही बातमी सांगितली.
- ही बातमी ऐकून विजापूरमध्ये हाहाकार उडाला.
१६. शिवरायांचा विजय
- अफजलखानाच्या पराभवामुळे शिवरायांचे स्वराज्य अधिक बळकट झाले.
- शिवरायांच्या पराक्रमाची कीर्ती सर्वत्र पसरली.
- सह्याद्रीच्या कडेकपारीतून शिवरायांच्या पराक्रमाचे पोवाडे घुमू लागले.
⭐ शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या व्यक्ती व त्यांचे कार्य
| व्यक्ती | कार्य / ओळख |
|---|---|
| शिवराय | अफजलखानाच्या डावाला युक्तीने उत्तर दिले |
| अफजलखान | शिवरायांना जिवंत पकडण्यासाठी विजापूरहून निघाला |
| बडी साहेबिणी | शिवरायांचा बंदोबस्त कोण करणार, असा प्रश्न केला |
| जिवाजी महाला | बडा सय्यदपासून शिवरायांचे रक्षण केले |
| संभाजी कावजी | संघर्षात मोठा पराक्रम केला |
| कृष्णाजी भास्कर | अफजलखानाचा वकील; शिवरायांवर वार करण्याचा प्रयत्न |
| बडा सय्यद | खानाच्या बाजूचा हत्यारबंद शिपाई |
| फाजलखान | अफजलखानाचा मुलगा; विजापूरला पळून गेला |
⭐ शस्त्रे व साधने
| शस्त्र / साधन | उपयोग |
|---|---|
| चिलखत | शरीराचे संरक्षण |
| जिरेटोप | डोक्याचे संरक्षण |
| वाघनखे | जवळून हल्ला करण्यासाठी |
| बिचवा | लहान धारदार शस्त्र |
| पट्टा | तलवारीसारखे शस्त्र |
⭐ घटनाक्रम लक्षात ठेवा
आदिलशाही दरबारातील चर्चा
⬇
अफजलखानाची निवड
⬇
अफजलखान महाराष्ट्राकडे निघाला
⬇
तुळजापूर-पंढरपूरला उपद्रव
⬇
शिवराय राजगडावरून प्रतापगडाकडे
⬇
खानाने भेटीचा निरोप पाठवला
⬇
प्रतापगडाच्या माचीवर भेट निश्चित
⬇
शिवरायांची सावध तयारी
⬇
अफजलखानाशी भेट
⬇
खानाचा कट्यारीने वार
⬇
शिवरायांचा प्रतिहल्ला
⬇
जिवाजी महालाचा पराक्रम
⬇
अफजलखानाचा पराभव
⬇
इशाऱ्याची तोफ
⬇
खानाच्या फौजेचा पराभव
⬇
शिवरायांचा मोठा विजय
🎯 शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी झटपट उजळणी
व्यक्ती → ठिकाण/कार्य
- अफजलखान → विजापूर
- अफजलखान → वाईचा सुभेदार
- अफजलखान → बारा वर्षे वाईचा सुभेदार
- शिवराय → राजगड
- शिवराय → प्रतापगड
- अफजलखान → तुळजापूर, पंढरपूरला उपद्रव
- जिवाजी महाला → शिवरायांचे रक्षण
- बडा सय्यद → अफजलखानाच्या बाजूचा शिपाई
- फाजलखान → अफजलखानाचा मुलगा
- फाजलखान → विजापूरला पळाला
प्रसंग → संबंधित व्यक्ती
- “शिवाजीचा बंदोबस्त कोण करणार?” → बडी साहेबिणी
- “शिवाजीला जिवंत पकडून आणतो.” → अफजलखान
- “होता जिवा म्हणून वाचला शिवा.” → जिवाजी महाला
- खानावर प्रतिहल्ला → शिवराय
- बडा सय्यदला अडवले → जिवाजी महाला
- संघर्षात मोठा पराक्रम → संभाजी कावजी
📝 संभाव्य शिष्यवृत्ती प्रश्न
-
अफजलखान कोणत्या दरबारातील सरदार होता?
उत्तर : विजापूर दरबार -
अफजलखान किती वर्षे वाईचा सुभेदार होता?
उत्तर : बारा वर्षे -
अफजलखानाने कोणत्या देवस्थानांना उपद्रव दिला?
उत्तर : तुळजापूर व पंढरपूर -
अफजलखानाशी भेटीपूर्वी शिवराय कुठे होते?
उत्तर : राजगडावर -
शिवरायांनी अफजलखानाशी भेट कुठे ठरवली?
उत्तर : प्रतापगडाच्या खालील माचीवर -
शिवरायांनी अंगावर कोणते संरक्षणात्मक साधन घातले होते?
उत्तर : चिलखत -
शिवरायांनी कोणती शस्त्रे लपवून नेली होती?
उत्तर : वाघनखे व बिचवा -
शिवरायांवर कट्यारीचा वार कोणी केला?
उत्तर : अफजलखानाने -
बडा सय्यदपासून शिवरायांचे रक्षण कोणी केले?
उत्तर : जिवाजी महालाने -
“होता जिवा म्हणून वाचला शिवा” हे कोणाच्या पराक्रमाशी संबंधित आहे?
उत्तर : जिवाजी महाला -
अफजलखानाचा मुलगा कोण?
उत्तर : फाजलखान -
फाजलखान कुठे पळून गेला?
उत्तर : विजापूरला -
अफजलखानाच्या पराभवानंतर काय झाले?
उत्तर : त्याच्या फौजेची दाणादाण उडाली व मराठ्यांचा मोठा विजय झाला. -
अफजलखानाच्या भेटीच्या वेळी शिवरायांनी कोणती सावधगिरी बाळगली?
उत्तर : चिलखत, जिरेटोप व लपविलेली शस्त्रे घेऊन तसेच विश्वासू अंगरक्षकांसह ते भेटीस गेले. -
प्रतापगडाचा परिसर शिवरायांसाठी अनुकूल का होता?
उत्तर : परिसर डोंगराळ, घनदाट जंगलाचा व अवघड वाटांचा असल्यामुळे मोठ्या फौजेला हालचाल करणे कठीण होते.
🔑 एक ओळीत संपूर्ण धडा
युक्ती, सावधगिरी आणि धैर्य यांच्या जोरावर शिवरायांनी प्रतापगडावर अफजलखानाचा पराभव करून स्वराज्याला मोठे बळ मिळवून दिले.
घटक ९ : प्रतापगडावरील पराक्रम
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी बहुपर्यायी सराव चाचणी
योग्य पर्याय निवडा आणि शेवटी “चाचणी तपासा” वर क्लिक करा.
