चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक १० : शर्थीने खिंड लढवली
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर नोट्स
टीप : खालील नोट्स तुम्ही दिलेल्या पाठाच्या पानांवरील माहितीवरच आधारित आहेत. पाठाबाहेरील माहिती समाविष्ट केलेली नाही.
१. पाठाचा गाभा
अफजलखानाच्या वधानंतर आदिलशाहा चिडला. शिवरायांनी विजापूरकरांच्या ताब्यातील पन्हाळगड जिंकला, त्यामुळे आदिलशाहाने शिवरायांचा नाश करण्यासाठी सिद्दी जौहर याला मोठ्या फौजेसह पाठवले.
सिद्दी जौहरने पन्हाळगडाला चौफेर वेढा घातला. गडावरची शिदोरी संपत आली आणि परिस्थिती कठीण झाली. त्यामुळे शिवरायांनी युक्तीने वेढ्यातून बाहेर पडण्याची योजना आखली.
शिवरायांसारखे दिसणारे त्यांचे सेवक शिवा काशिद यांनी स्वराज्यासाठी आत्मबलिदान दिले. शिवराय बाजीप्रभू देशपांडे आणि निवडक मावळ्यांसह विशाळगडाकडे निघाले.
शिवरायांना सुरक्षितपणे विशाळगडावर पोहोचण्यासाठी वेळ मिळावा म्हणून बाजीप्रभूंनी घोडखिंडीत शत्रूला रोखून धरले. त्यांनी अतुलनीय शौर्याने शत्रूशी झुंज दिली. विशाळगडावर शिवराय पोहोचल्याचा तोफेचा आवाज ऐकून त्यांनी प्राण सोडला.
बाजीप्रभूंच्या बलिदानामुळे घोडखिंड पावन झाली आणि ‘पावनखिंड’ या नावाने इतिहासात अमर झाली.
२. महत्त्वाच्या व्यक्ती
🔹 शिवराय
- पन्हाळगडावर वेढा पडल्यावर त्यांनी परिस्थितीचा विचार केला.
- शक्तीपेक्षा युक्तीचा वापर करण्याचे ठरवले.
- शिवा काशिद यांच्या मदतीने शत्रूला गाफील ठेवले.
- बाजीप्रभू व मावळ्यांसह विशाळगडाकडे निघाले.
- विशाळगडावर पोहोचण्यासाठी घोडदौड केली.
🔹 सिद्दी जौहर
- आदिलशाहाने शिवरायांचा नाश करण्यासाठी त्याला पाठवले.
- तो शूर पण क्रूर होता.
- त्याने पन्हाळगडाला चौफेर वेढा घातला.
- शिवराय वेढ्यातून निसटल्याचे समजल्यावर तो चवताळला.
- त्याने सिद्दी मसऊदला मोठ्या फौजेसह शिवरायांच्या पाठलागासाठी पाठवले.
🔹 फाजलखान
- अफजलखानाच्या वधाचा सूड घेण्यासाठी तो सिद्दी जौहरबरोबर निघाला.
- शिवरायांविरुद्धच्या मोहिमेत तो सहभागी होता.
🔹 शिवा काशिद
- शिवरायांच्या सेवेमधील केशभूषा करणारा सेवक होता.
- तो दिसायला शिवरायांसारखाच होता.
- त्याने शिवरायांचा वेश धारण करून पालखीतून बाहेर पडण्याची योजना स्वीकारली.
- शत्रूने त्याला शिवराय समजून पकडले.
- शिवरायांच्या सुटकेसाठी त्याने आत्मबलिदान केले.
- म्हणून तो अमर झाला.
🔹 बाजीप्रभू देशपांडे
- शिवरायांचे अत्यंत स्वामिनिष्ठ व शूर सहकारी.
- शिवरायांना विशाळगडावर सुरक्षित पोहोचण्यासाठी त्यांनी घोडखिंड रोखून धरण्याची जबाबदारी स्वीकारली.
- मावळ्यांना धीर दिला.
- शत्रूशी शर्थीने लढले.
- तोफेचा आवाज ऐकून शिवराय गडावर पोहोचल्याची खात्री झाल्यावर त्यांनी प्राण सोडला.
🔹 सिद्दी मसऊद
- सिद्दी जौहरने शिवरायांचा पाठलाग करण्यासाठी त्याला मोठ्या फौजेसह पाठवले.
- त्याच्या सैन्याने घोडखिंडीकडे धाव घेतली.
३. महत्त्वाची ठिकाणे
| ठिकाण | पाठातील महत्त्व |
|---|---|
| पन्हाळगड | शिवरायांनी जिंकलेला गड; येथे सिद्दी जौहरने वेढा घातला |
| राजदिंडी दरवाजा | शिवरायांसारखी दिसणारी पालखी बाहेर काढण्यात आली |
| पांढरपाणी ओढा | शिवरायांनी येथे घोडे बदलले |
| घोडखिंड | बाजीप्रभूंनी शत्रूला रोखून धरलेली खिंड |
| विशाळगड | शिवरायांना सुरक्षित पोहोचायचे होते |
| पावनखिंड | बाजीप्रभूंच्या बलिदानामुळे घोडखिंड इतिहासात अमर झाली |
४. घटनाक्रम — शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा
घटना योग्य क्रमाने लक्षात ठेवा :
अफजलखानाचा वध
↓
शिवरायांनी पन्हाळगड जिंकला
↓
आदिलशाहा चिडला
↓
सिद्दी जौहरला मोठ्या फौजेसह पाठवले
↓
पन्हाळगडाला चौफेर वेढा
↓
गडावरील शिदोरी संपत आली
↓
शिवरायांनी युक्तीने सुटका करण्याचे ठरवले
↓
शिवा काशिदने शिवरायांचा वेश धारण केला
↓
दोन पालख्या सज्ज केल्या
↓
शिवाची पालखी शत्रूच्या हाती लागली
↓
शत्रूने शिवाला शिवराय समजले
↓
खरा शिवराय अवघड वाटेने बाहेर पडला
↓
बाजीप्रभू व निवडक मावळ्यांसह विशाळगडाकडे प्रयाण
↓
बाजीप्रभूंनी घोडखिंड रोखली
↓
शत्रूशी शर्थीची झुंज
↓
शिवराय विशाळगडावर पोहोचले
↓
तोफेचा आवाज झाला
↓
बाजीप्रभूंनी प्राण सोडला
↓
घोडखिंड ‘पावनखिंड’ म्हणून अमर झाली
५. पन्हाळगडाचा वेढा
सिद्दी जौहरने पन्हाळगडाला चौफेर वेढा घातला.
तो:
- शूर होता.
- क्रूर होता.
- शिस्त कडक होती.
- पावसाळा सुरू झाल्यावर वेढा उठवेल असे शिवरायांना वाटले.
- परंतु पाऊस सुरू होताच त्याने वेढा अधिकच कडक केला.
- गडावरील शिदोरी संपत आली.
म्हणून शिवरायांनी शक्तीचा वापर न करता युक्तीने सुटका करण्याचा निर्णय घेतला.
६. शिवरायांची सुटकेची युक्ती
शिवरायांनी सिद्दी जौहरला निरोप पाठवला :
“लवकरच किल्ला तुमच्या स्वाधीन करतो.”
सिद्दी जौहरला हा निरोप खरा वाटला.
दरम्यान दोन पालख्या तयार करण्यात आल्या.
पहिली पालखी
- त्यात शिवा काशिद बसला.
- त्याने शिवरायांचा वेश धारण केला.
- ती पालखी राजदिंडी दरवाजातून बाहेर पडली.
दुसरी पालखी
- त्यात खरे शिवराय होते.
- ती अवघड वाटेने बाहेर पडली.
शत्रूने पहिली पालखी पकडली आणि शिवा काशिदलाच शिवराय समजले.
या युक्तीमुळे खरे शिवराय शत्रूच्या तावडीतून निसटले.
७. शिवा काशिदचे आत्मबलिदान
शिवा काशिद हा शिवरायांच्या सेवेतील केशभूषा करणारा सेवक होता.
तो शिवरायांसारखाच दिसत असल्यामुळे त्याला ही जबाबदारी देण्यात आली.
शत्रूने त्याला पकडले. काही वेळाने त्याचा डाव उघडकीस आला.
सिद्दीने त्याला तत्काळ ठार केले.
शिवरायांच्या सुटकेसाठी शिवा काशिदने आत्मबलिदान केले.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा :
शिवा काशिद → शिवरायांसारखा दिसत होता → शिवरायांचा वेश → शत्रूच्या हाती लागला → आत्मबलिदान.
८. शिवरायांचा विशाळगडाकडे प्रवास
शिवराय पन्हाळगडातून बाहेर पडल्यानंतर:
- बाजीप्रभू देशपांडे व निवडक सैनिक त्यांच्यासोबत होते.
- बांदल देशमुख यांची फौजही सोबत होती.
- दिवस उजाडल्यावर शिवरायांना पांढरपाणी ओढ्यावर गाठले.
- त्यांनी कशीबशी घोडखिंड ओलांडली.
- पुढे शिवराय विशाळगडाकडे निघाले.
पण शत्रूचा पाठलाग सुरूच होता.
९. बाजीप्रभूंची स्वामिनिष्ठा
शिवरायांनी बाजीप्रभूंना परिस्थिती सांगितली.
बाजीप्रभूंनी ठामपणे सांगितले की:
- शिवरायांनी विशाळगडाकडे पुढे जावे.
- आपण खिंडीत शत्रूला रोखून धरू.
- गडावर पोहोचेपर्यंत शत्रूला अडवून ठेवू.
- स्वराज्याला शिवाजी महाराजांची गरज असल्यामुळे शिवरायांनी स्वतःचा जीव धोक्यात घालू नये.
बाजीप्रभूंची स्वामिभक्ती पाहून शिवराय गहिवरले.
१०. घोडखिंडीत शर्थीची झुंज
बाजीप्रभूंनी मावळ्यांना योग्य जागा नेमून दिल्या.
मावळ्यांनी:
- दगड-गोटे जमा केले.
- खिंडीच्या तोंडावर पोलादी फळीप्रमाणे उभे राहिले.
- शत्रूवर दगडांचा वर्षाव केला.
- शत्रूच्या तुकड्यांना खिंड चढू दिले नाही.
घोडखिंडीत:
- शत्रूच्या तुकड्या एकामागून एक येत होत्या.
- मावळे शौर्याने लढत होते.
- बाजीप्रभू स्वतः पुढे राहून लढत होते.
- त्यांच्या अंगावर अनेक वार झाले.
- जागोजागी जखमा झाल्या.
- अंगातून रक्ताच्या धारा वाहत होत्या.
- तरीही त्यांनी खिंडीचे तोंड सोडले नाही.
११. बाजीप्रभूंचा पराक्रम
बाजीप्रभू घायाळ झाले होते; तरीही ते मावळ्यांना लढण्यासाठी प्रोत्साहन देत होते.
ते मावळ्यांना:
- धैर्य देत होते.
- शत्रूवर निकराचा मारा करण्यास सांगत होते.
- खिंड सोडू नका अशी सूचना देत होते.
त्यांचे संपूर्ण लक्ष तोफांच्या आवाजाकडे होते.
कारण शिवराय विशाळगडावर पोहोचल्याचा संकेत तोफेच्या आवाजाने मिळणार होता.
१२. पावनखिंड
विशाळगडाच्या पायथ्याशी शत्रूचा वेढा असतानाही शिवरायांनी आपल्या निवडक साथीदारांसह शत्रूच्या मोर्चावर हल्ला केला.
शिवराय विशाळगडाच्या माथ्याकडे धाव घेत होते.
तिकडे घोडखिंडीत बाजीप्रभूंची शर्थीची झुंज सुरू होती.
शेवटी विशाळगडावर पोहोचल्याचा तोफेचा आवाज झाला.
तोफेचा आवाज बाजीप्रभूंच्या कानी पडला.
त्यांना समजले की शिवराय गडावर पोहोचले आहेत.
ते म्हणाले की आता त्यांनी आपली चाकरी बजावली आणि त्यांनी प्राण सोडला.
बाजीप्रभूंच्या बलिदानामुळे:
घोडखिंड पावन झाली.
आणि ‘पावनखिंड’ या नावाने ती इतिहासात अमर झाली.
१३. कारणे — शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी
१. आदिलशाहा भयंकर चिडला.
कारण : अफजलखानाचा वध झाला आणि त्याच्या मागोमाग शिवरायांनी विजापूरकरांच्या ताब्यातील पन्हाळगड जिंकला.
२. शिवा काशिद अमर झाला.
कारण : शिवरायांच्या सुटकेसाठी त्याने शिवरायांचा वेश धारण करून शत्रूच्या हाती स्वतःला सोपवले आणि आत्मबलिदान केले.
३. पावनखिंड इतिहासात अमर झाली.
कारण : बाजीप्रभू देशपांडे यांनी स्वराज्यासाठी घोडखिंडीत शर्थीने लढत प्राणांचे बलिदान दिले.
१४. कोण ते लिहा
शूर पण क्रूर होता.
➡️ सिद्दी जौहर
घोडखिंडीत शर्थीची झुंज देणारे.
➡️ बाजीप्रभू देशपांडे व मावळे
शिवरायांसाठी आत्मबलिदान करणारे.
➡️ शिवा काशिद
शिवरायांच्या सेवेमधील केशभूषा करणारा सेवक.
➡️ शिवा काशिद
शिवरायांचा पाठलाग करण्यासाठी सिद्दी जौहरने पाठवलेला सरदार.
➡️ सिद्दी मसऊद
१५. महत्त्वाचे प्रश्न व उत्तरे
प्र. शिवरायांनी पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून सुटका करून घेण्यासाठी सिद्दीला कोणता निरोप पाठवला?
उ. “लवकरच किल्ला तुमच्या स्वाधीन करतो,” असा निरोप शिवरायांनी सिद्दीला पाठवला.
प्र. सिद्दी जौहर का चवताळला?
उ. शिवराय हातावर तुरी देऊन निसटल्याचे लक्षात आल्यामुळे सिद्दी जौहर चवताळला.
प्र. शिवराय विशाळगडाकडे जाताना बाजीप्रभूला काय म्हणाले?
उ. शिवरायांनी बाजीप्रभूंना विशाळगडाकडे जाण्याचे सांगितले आणि परिस्थिती कठीण असल्यामुळे शत्रूला उलटून तोंड देण्याची इच्छा व्यक्त केली.
प्र. पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून बाहेर पडण्यासाठी शिवरायांनी कोणती युक्ती योजली?
उ. शिवरायांनी दोन पालख्या तयार केल्या. एका पालखीत शिवा काशिदने शिवरायांचा वेश धारण केला आणि दुसऱ्या पालखीत खरे शिवराय अवघड वाटेने बाहेर पडले.
प्र. बाजीप्रभूंनी शत्रूला घोडखिंडीत रोखण्यासाठी कोणती योजना आखली?
उ. बाजीप्रभूंनी मावळ्यांना खिंडीच्या तोंडाशी योग्य जागी उभे केले. दगड-गोटे जमा करून शत्रूला खिंड चढू न देण्याची तयारी केली.
१६. परीक्षेतील महत्त्वाचे जोड
सिद्दी जौहर → पन्हाळगडाला वेढा
शिवा काशिद → शिवरायांचा वेश
बाजीप्रभू देशपांडे → घोडखिंड
सिद्दी मसऊद → शिवरायांचा पाठलाग
पांढरपाणी → ओढा
विशाळगड → शिवरायांचे गंतव्य
घोडखिंड → पावनखिंड
तोफेचा आवाज → शिवराय विशाळगडावर पोहोचल्याचा संकेत
१७. शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| चवताळला | अत्यंत संतापला |
| शिदोरी | प्रवासासाठीचे अन्न |
| युक्ती | हुशारीची योजना |
| निरोप | संदेश |
| स्वामिनिष्ठा | स्वामीशी निष्ठा |
| स्वामिभक्ती | स्वामीप्रती भक्ती/निष्ठा |
| बाणेदारपणा | धाडसीपणा, ठामपणा |
| घोडदौड | घोड्यावरून वेगाने जाणे |
| झुंज | लढाई |
| गनिम | शत्रू |
| निकराचा | पूर्ण ताकदीने केलेला |
| धारातीर्थी पडणे | युद्धात प्राण देणे |
| आत्मबलिदान | स्वतःच्या प्राणांचे बलिदान |
| पावन | पवित्र |
१८. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी झटपट उजळणी
लक्षात ठेवण्याची सूत्रे
पन्हाळगड → सिद्दी जौहर → वेढा → युक्ती → शिवा काशिद → सुटका → बाजीप्रभू → घोडखिंड → तोफेचा आवाज → बलिदान → पावनखिंड
व्यक्ती–कार्य
सिद्दी जौहर — पन्हाळगडाला वेढा
शिवा काशिद — शिवरायांचा वेश घेऊन आत्मबलिदान
बाजीप्रभू — घोडखिंडीत शत्रूला रोखले
सिद्दी मसऊद — शिवरायांचा पाठलाग
शिवराय — युक्तीने वेढ्यातून सुटका करून विशाळगड गाठला
सर्वात महत्त्वाचे तीन मुद्दे
- शिवा काशिदचे आत्मबलिदान
- बाजीप्रभूंची स्वामिनिष्ठा व पराक्रम
- घोडखिंडचे पावनखिंडमध्ये झालेले रूपांतर
⭐ परीक्षेसाठी विशेष महत्त्वाचे
“दोन पालख्या का तयार केल्या?”
→ शत्रूला गाफील ठेवण्यासाठी.
“शिवा काशिदला शिवराय का समजले?”
→ तो दिसायला शिवरायांसारखा होता आणि त्याने शिवरायांचा वेश धारण केला होता.
“बाजीप्रभूंनी खिंड का रोखली?”
→ शिवरायांना विशाळगडावर सुरक्षित पोहोचण्यासाठी आवश्यक वेळ मिळावा म्हणून.
“तोफेचा आवाज का महत्त्वाचा होता?”
→ शिवराय विशाळगडावर पोहोचल्याचा संकेत म्हणून.
“घोडखिंड पावनखिंड का झाली?”
→ बाजीप्रभूंच्या स्वराज्यासाठीच्या बलिदानामुळे घोडखिंड पावन झाली आणि ‘पावनखिंड’ या नावाने इतिहासात अमर झाली.
📚 घटक ८ – स्वकीय शत्रूंचा बंदोबस्त
शिष्यवृत्ती परीक्षा सराव चाचणी
