📘 घटक : ICT वापर

MCQ (1–100) — उत्तरांसह

1) ICT चा पूर्ण अर्थ काय आहे?

A) Indian Computer Technique
B) Information & Communication Technology
C) Internet & Computer Tool
D) Integrated Communication Tool
✅ उत्तर : B

2) शिक्षणात ICT चा मुख्य उद्देश —

A) शिक्षकाची जागा घेणे
B) अध्यापन प्रभावी बनवणे
C) परीक्षा कठीण करणे
D) फक्त संगणक शिकवणे
✅ उत्तर : B

3) खालीलपैकी कोणते ICT साधन आहे?

A) खडू
B) फळा
C) स्मार्ट बोर्ड
D) वही
✅ उत्तर : C

4) स्मार्ट बोर्डचा उपयोग —

A) फक्त लेखन
B) फक्त चित्रकला
C) दृक-श्राव्य अध्यापन
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C

5) ई-लर्निंग म्हणजे —

A) वर्गातील शिकवण
B) ऑनलाइन शिक्षण
C) पुस्तक वाचन
D) गृहपाठ
✅ उत्तर : B

6) DIKSHA पोर्टलचा उपयोग —

A) खरेदी
B) शिक्षक व विद्यार्थी डिजिटल शिक्षण
C) परीक्षा निकाल
D) शाळा नोंदणी
✅ उत्तर : B

7) ऑनलाईन अध्यापनासाठी वापरले जाणारे प्लॅटफॉर्म —

A) Zoom
B) Google Meet
C) Microsoft Teams
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

8) ICT चा वापर केल्याने —

A) विद्यार्थ्यांचा कंटाळा वाढतो
B) सहभाग वाढतो
C) शिकणे कमी होते
D) शिस्त कमी होते
✅ उत्तर : B

9) डिजिटल साक्षरता म्हणजे —

A) लिहिण्याची क्षमता
B) वाचण्याची क्षमता
C) तंत्रज्ञान योग्य वापरण्याची क्षमता
D) पाठांतर
✅ उत्तर : C

10) ई-सामग्री म्हणजे —

A) छापील पुस्तक
B) डिजिटल स्वरूपातील अध्ययन साहित्य
C) वही
D) प्रश्नपत्रिका
✅ उत्तर : B

11) प्रोजेक्टरचा वापर —

A) सादरीकरणासाठी
B) हजेरीसाठी
C) परीक्षा तपासणी
D) लेखनासाठी
✅ उत्तर : A

12) ICT आधारित अध्यापन कोणत्या प्रकारचे असते?

A) निष्क्रिय
B) शिक्षककेंद्रित
C) सहभागात्मक
D) एकमार्गी
✅ उत्तर : C

13) Google Classroom चा उपयोग —

A) खेळ
B) ऑनलाइन वर्ग व्यवस्थापन
C) मनोरंजन
D) सोशल मीडिया
✅ उत्तर : B

14) ICT चा वापर सर्वाधिक उपयुक्त —

A) स्मरणाधारित अध्यापनात
B) बालकेंद्रित अध्यापनात
C) शिक्षा देण्यासाठी
D) शिस्त लावण्यासाठी
✅ उत्तर : B

15) ऑनलाईन मूल्यमापन म्हणजे —

A) अशक्य प्रक्रिया
B) वेळखाऊ प्रक्रिया
C) डिजिटल पद्धतीने मूल्यमापन
D) फक्त बोर्ड परीक्षा
✅ उत्तर : C

16) डिजिटल फीडबॅक म्हणजे —

A) शिक्षा
B) गुण
C) त्वरित अभिप्राय
D) निकाल
✅ उत्तर : C

17) ICT चा अयोग्य वापर —

A) शिकण्यासाठी
B) पुनरावृत्तीसाठी
C) केवळ मनोरंजनासाठी
D) संशोधनासाठी
✅ उत्तर : C

18) मल्टिमिडिया म्हणजे —

A) फक्त मजकूर
B) मजकूर, चित्र, ध्वनी, व्हिडिओ
C) फक्त चित्र
D) फक्त ध्वनी
✅ उत्तर : B

19) ICT मुळे शिक्षकाची भूमिका —

A) निरुपयोगी होते
B) बदलते (मार्गदर्शक)
C) कमी महत्त्वाची होते
D) संपते
✅ उत्तर : B

20) ऑनलाईन शिक्षणाचा फायदा —

A) वेळेची बचत
B) लवचिकता
C) स्वयंअध्ययन
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

21) डिजिटल विभाजन (Digital Divide) म्हणजे —

A) संगणक खराब होणे
B) तंत्रज्ञान उपलब्धतेतील असमानता
C) इंटरनेट वेग
D) मोबाईल वापर
✅ उत्तर : B

22) ICT शिक्षणात वापरताना आवश्यक —

A) नियोजन
B) उद्दिष्ट निश्चिती
C) योग्य साधन निवड
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

23) ऑनलाइन शिक्षणात शिक्षक —

A) फक्त बोलतो
B) मार्गदर्शन करतो
C) शांत राहतो
D) नियंत्रण ठेवत नाही
✅ उत्तर : B

24) व्हिडिओ आधारित शिक्षण —

A) कमी परिणामकारक
B) लक्ष विचलित करणारे
C) समज सुलभ करणारे
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : C

25) ICT मुळे शिक्षण —

A) एकसुरी
B) रंजक
C) कठीण
D) विस्कळीत
✅ उत्तर : B

26) डिजिटल कंटेंटची गुणवत्ता महत्त्वाची कारण —

A) गुण मिळतात
B) शिकणे प्रभावी होते
C) परीक्षा सोपी होते
D) शिक्षक कमी लागतात
✅ उत्तर : B

27) मोबाईलचा शैक्षणिक वापर —

A) चुकीचा
B) निषिद्ध
C) योग्य नियोजनासह उपयुक्त
D) हानिकारक
✅ उत्तर : C

28) ICT चा वापर कोणत्या मूल्यमापनास उपयुक्त?

A) फक्त Summative
B) फक्त Formative
C) दोन्ही
D) कोणतेही नाही
✅ उत्तर : C

29) ई-पुस्तक (E-book) म्हणजे —

A) छापील पुस्तक
B) ऑनलाईन उपलब्ध पुस्तक
C) वही
D) प्रश्नसंच
✅ उत्तर : B

30) ICT शिक्षणात शिक्षकासाठी आवश्यक कौशल्य —

A) फक्त विषयज्ञान
B) तांत्रिक कौशल्य
C) संवाद कौशल्य
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

31) डिजिटल साधनांचा अतिरेक —

A) उपयुक्त
B) आवश्यक
C) अडचणी निर्माण करतो
D) निषिद्ध
✅ उत्तर : C

32) ICT आधारित शिक्षणाचे वैशिष्ट्य —

A) एकतर्फी
B) लवचिक
C) कडक
D) मर्यादित
✅ उत्तर : B

33) ऑनलाईन शिक्षणातील अडचण —

A) इंटरनेट
B) उपकरणांची उपलब्धता
C) तांत्रिक कौशल्य
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

34) ICT चा वापर समावेशक शिक्षणात —

A) अडथळा
B) उपयुक्त
C) निरुपयोगी
D) धोकादायक
✅ उत्तर : B

35) डिजिटल मूल्यांकनाचा फायदा —

A) त्वरित निकाल
B) पारदर्शकता
C) वेळ बचत
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

36) ICT मुळे विद्यार्थ्यांची भूमिका —

A) निष्क्रिय
B) सक्रिय
C) मर्यादित
D) अनिश्चित
✅ उत्तर : B

37) LMS म्हणजे —

A) Learning Management System
B) Local Media System
C) Learning Media Software
D) Local Management System
✅ उत्तर : A

38) ICT वापरताना शिक्षकाने काय टाळावे?

A) नियोजन
B) उद्दिष्ट
C) अति वापर
D) मूल्यमापन
✅ उत्तर : C

39) डिजिटल शिक्षणात स्व-अध्ययन —

A) अशक्य
B) कमी
C) वाढते
D) बंद होते
✅ उत्तर : C

40) ICT चा वापर शिक्षणात —

A) पर्याय म्हणून
B) सहाय्यक साधन म्हणून
C) शिक्षकाचा पर्याय
D) गरज नाही
✅ उत्तर : B

41) ई-मेलचा शैक्षणिक उपयोग —

A) माहिती पाठवणे
B) गृहपाठ देणे
C) संवाद
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

42) ऑनलाइन शिक्षणात शिस्त राखण्यासाठी —

A) नियम
B) वेळापत्रक
C) संवाद
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

43) डिजिटल सुरक्षितता म्हणजे —

A) संगणक बंद करणे
B) माहितीचे संरक्षण
C) पासवर्ड शेअर करणे
D) इंटरनेट टाळणे
✅ उत्तर : B

44) ICT मुळे अध्यापनाची गती —

A) कमी होते
B) वाढते
C) बदलत नाही
D) अडते
✅ उत्तर : B

45) ऑनलाईन चाचणीसाठी उपयुक्त —

A) Google Forms
B) MS Forms
C) Quiz App
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

46) डिजिटल सामग्री तयार करताना लक्ष द्यावे —

A) वय
B) स्तर
C) उद्दिष्ट
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

47) ICT चा वापर केवळ —

A) गरजेनुसार
B) फॅशन म्हणून
C) अनियंत्रित
D) परीक्षा टाळण्यासाठी
✅ उत्तर : A

48) शिक्षणात ICT चा योग्य वापर —

A) शिक्षण पूरक
B) शिक्षणविरोधी
C) अनावश्यक
D) अडथळा
✅ उत्तर : A

49) डिजिटल शिक्षणात पालकांची भूमिका —

A) नाही
B) मर्यादित
C) सहाय्यक
D) अडथळा
✅ उत्तर : C

50) ICT आधारित शिक्षण —

A) तात्पुरते
B) दीर्घकालीन परिणामकारक
C) निरुपयोगी
D) कालबाह्य
✅ उत्तर : B

51) ICT चा वापर कोणत्या अध्यापन पद्धतीला अधिक समर्थ करतो?

A) व्याख्यान
B) कृतीआधारित
C) पाठांतर
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

52) डिजिटल अध्यापनात शिक्षकाचे मुख्य कार्य —

A) माहिती देणे
B) मार्गदर्शन करणे
C) नियंत्रण ठेवणे
D) गुण देणे
✅ उत्तर : B

53) ICT आधारित शिक्षणाचे एक वैशिष्ट्य —

A) एकतर्फी
B) लवचिक
C) कडक
D) मर्यादित
✅ उत्तर : B

54) फ्लिप्ड क्लासरूम म्हणजे —

A) वर्गात शिकवण नाही
B) आधी घरून व्हिडिओ पाहणे
C) फक्त ऑनलाईन परीक्षा
D) शिक्षक नसलेला वर्ग
✅ उत्तर : B

55) डिजिटल शिक्षणात अभिप्राय (Feedback) —

A) उशिरा
B) त्वरित
C) आवश्यक नाही
D) अडथळा
✅ उत्तर : B

56) ICT वापरामुळे मूल्यमापन —

A) कठीण होते
B) सुलभ होते
C) बंद होते
D) अपयशी होते
✅ उत्तर : B

57) ऑनलाईन शिक्षणात ‘Synchronus’ म्हणजे —

A) नंतर पाहणे
B) थेट (Live)
C) ऑफलाईन
D) एकतर्फी
✅ उत्तर : B

58) ‘Asynchronus learning’ म्हणजे —

A) थेट वर्ग
B) नंतरच्या वेळेस शिकणे
C) फक्त परीक्षा
D) शिस्तीशिवाय
✅ उत्तर : B

59) ई-गव्हर्नन्सचा शैक्षणिक उपयोग —

A) शाळा प्रशासन
B) माहिती व्यवस्थापन
C) पारदर्शकता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

60) डिजिटल पोर्टफोलिओ म्हणजे —

A) कागदी फाईल
B) विद्यार्थ्याच्या कामांचा डिजिटल संग्रह
C) निकाल
D) प्रमाणपत्र
✅ उत्तर : B

61) ICT मुळे सहकारी शिक्षण —

A) कमी होते
B) वाढते
C) बंद होते
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

62) ऑडिओ–व्हिज्युअल साधनांचा उपयोग —

A) लक्ष विचलित करण्यासाठी
B) संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी
C) फक्त करमणूक
D) परीक्षा टाळण्यासाठी
✅ उत्तर : B

63) ICT शिक्षणात समावेशकता वाढवते कारण —

A) लवचिकता
B) बहुविध साधने
C) वैयक्तिक गती
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

64) डिजिटल शिक्षणात ‘Cloud’ म्हणजे —

A) हवामान
B) ऑनलाईन संचयन
C) संगणक
D) इंटरनेट ब्राउझर
✅ उत्तर : B

65) ऑनलाईन सहकार्याचे साधन —

A) Google Docs
B) Padlet
C) Jamboard
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

66) डिजिटल अध्यापन नियोजन करताना —

A) उद्दिष्ट दुर्लक्षित
B) साधने महत्त्वाची
C) उद्दिष्टानुसार साधने
D) फक्त तंत्रज्ञान
✅ उत्तर : C

67) ICT मुळे वैयक्तिक फरकांचा विचार —

A) शक्य नाही
B) शक्य आहे
C) अनावश्यक
D) चूक
✅ उत्तर : B

68) ऑनलाईन शिक्षणात वेळ व्यवस्थापन —

A) गरज नाही
B) महत्त्वाचे
C) अशक्य
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

69) डिजिटल कंटेंटचे ‘Open Educational Resources (OER)’ —

A) शुल्क असलेले
B) मुक्त उपलब्ध
C) खासगी
D) प्रतिबंधित
✅ उत्तर : B

70) ICT आधारित शिक्षणात ‘Gamification’ म्हणजे —

A) खेळ बंदी
B) खेळत शिकवणे
C) फक्त मोबाइल
D) परीक्षा
✅ उत्तर : B

71) ऑनलाईन सुरक्षिततेसाठी आवश्यक —

A) पासवर्ड संरक्षण
B) गोपनीयता
C) डिजिटल आचारसंहिता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

72) ICT चा वापर संशोधनात —

A) अडथळा
B) उपयुक्त
C) निरुपयोगी
D) धोका
✅ उत्तर : B

73) डिजिटल साधनांचा वापर करताना नैतिकता —

A) ऐच्छिक
B) आवश्यक
C) अनावश्यक
D) गैरलागू
✅ उत्तर : B

74) ICT मुळे शिक्षकांचे काम —

A) वाढते
B) सुलभ होते
C) गुंतागुंतीचे
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

75) ई-मूल्यमापनाचे वैशिष्ट्य —

A) पारदर्शकता
B) वेग
C) त्वरित अभिप्राय
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

76) डिजिटल शिक्षणात विद्यार्थी केंद्रस्थानी कारण —

A) स्वयंअध्ययन
B) गतीनुसार शिकणे
C) पर्यायांची उपलब्धता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

77) ऑनलाईन शिक्षणात शिक्षकाची अनुपस्थिती —

A) शक्य
B) अयोग्य
C) आवश्यक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

78) ICT चा वापर मूल्यांकनात —

A) मर्यादित
B) प्रभावी
C) निरुपयोगी
D) चूक
✅ उत्तर : B

79) डिजिटल शिक्षणात प्रेरणा —

A) कमी
B) वाढते
C) नाही
D) अडते
✅ उत्तर : B

80) ICT मुळे शिक्षणाचा विस्तार —

A) मर्यादित
B) जागतिक
C) स्थानिक
D) शाळापुरता
✅ उत्तर : B

81) ऑनलाईन शिक्षणात पालकांचे सहकार्य —

A) अडथळा
B) आवश्यक
C) निरुपयोगी
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

82) डिजिटल अध्यापनातील अडचण कमी करण्यासाठी —

A) प्रशिक्षण
B) सराव
C) मार्गदर्शन
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

83) ICT आधारित शिक्षण आणि CCE —

A) विरोधी
B) पूरक
C) निरुपयोगी
D) स्वतंत्र
✅ उत्तर : B

84) डिजिटल सामग्रीचा दर्जा —

A) गौण
B) महत्त्वाचा
C) अनावश्यक
D) स्थिर
✅ उत्तर : B

85) ऑनलाईन शिक्षणात उपस्थिती —

A) अशक्य
B) अनावश्यक
C) व्यवस्थापनाने शक्य
D) बंद
✅ उत्तर : C

86) ICT मुळे शिक्षक–विद्यार्थी संवाद —

A) कमी
B) वाढतो
C) बंद
D) एकतर्फी
✅ उत्तर : B

87) डिजिटल शिक्षणात शिस्त —

A) शक्य नाही
B) शक्य आहे
C) गरज नाही
D) निषिद्ध
✅ उत्तर : B

88) ICT चा वापर कौशल्याधारित शिक्षणात —

A) अडथळा
B) उपयुक्त
C) निषिद्ध
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

89) डिजिटल शिक्षणामुळे शिकण्याची गती —

A) सर्वांसाठी समान
B) वैयक्तिक
C) निश्चित
D) मर्यादित
✅ उत्तर : B

90) ऑनलाइन अभ्यासक्रमाचा फायदा —

A) लवचिकता
B) प्रवेशसुलभता
C) आजीवन शिक्षण
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

91) ICT मुळे शिक्षणातील समता —

A) कमी
B) वाढवता येते
C) अशक्य
D) नाकारली
✅ उत्तर : B

92) डिजिटल शिक्षणातील जबाबदारी —

A) फक्त शिक्षक
B) फक्त विद्यार्थी
C) दोघांची
D) कोणाचीही नाही
✅ उत्तर : C

93) ऑनलाईन शिक्षणात मूल्ये —

A) दुर्लक्षित
B) समाविष्ट
C) नाकारली
D) अप्रासंगिक
✅ उत्तर : B

94) ICT आधारित शिक्षण टिकाऊ का?

A) खर्च जास्त
B) लवचिक व विस्तारक्षम
C) मर्यादित
D) अव्यवहार्य
✅ उत्तर : B

95) डिजिटल शिक्षणात शिक्षक प्रशिक्षण —

A) नको
B) ऐच्छिक
C) आवश्यक
D) एकदाच
✅ उत्तर : C

96) ICT मुळे अध्यापन नियोजन —

A) कठीण
B) अचूक
C) अनावश्यक
D) अंदाजे
✅ उत्तर : B

97) डिजिटल शिक्षणात शैक्षणिक नैतिकता —

A) अनावश्यक
B) आवश्यक
C) गौण
D) बंद
✅ उत्तर : B

98) ICT चा योग्य वापर म्हणजे —

A) तंत्रज्ञानावर अवलंबून
B) उद्दिष्टानुसार तंत्रज्ञान
C) फक्त ऑनलाइन
D) शिक्षकाची जागा
✅ उत्तर : B

99) डिजिटल शिक्षणाचे भवितव्य —

A) मर्यादित
B) नाही
C) उज्ज्वल
D) कालबाह्य
✅ उत्तर : C

100) शिक्षणात ICT चा अंतिम उद्देश —

A) तंत्रज्ञान
B) परीक्षा
C) प्रभावी शिक्षण
D) खर्च कमी करणे
✅ उत्तर : C

📌 LAST MINUTE REVISION NOTES

केंद्रप्रमुख / HM परीक्षा – सर्व घटक

🔶 घटक A : भारतीय संविधान व शैक्षणिक तरतुदी

अनुच्छेद 21A – 6 ते 14 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण
RTE Act 2009 – बालहक्क, शाळेची किमान निकष
NEP 2020 – बालकेंद्रित, कौशल्याधारित, बहुभाषिक शिक्षण
शिक्षण – समवर्ती विषय (केंद्र + राज्य)
समावेशक शिक्षण व समान संधी

👉 परीक्षेत विचार : अनुच्छेद, NEP ची वैशिष्ट्ये, RTE उद्देश

🔶 घटक B : शैक्षणिक संस्था व संघटना

NCERT – राष्ट्रीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके
SCERT – राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
DIET – प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण (जिल्हा स्तर)
NCTE – शिक्षक शिक्षण नियमन
UGC – उच्च शिक्षण अनुदान व गुणवत्ता
KVS / NVS / CBSE – केंद्र शासन प्रणाली

👉 परीक्षेत विचार : कोणती संस्था – कोणते कार्य

🔶 घटक C : ICT वापर

ICT = Teaching aid (शिक्षकाचा पर्याय नाही)
DIKSHA, LMS, Google Classroom
Blended learning / Flipped classroom
Digital Divide – तंत्रज्ञानातील असमानता
ICT + Pedagogy + Content = प्रभावी शिक्षण

👉 परीक्षेत विचार : ICT चे फायदे, मर्यादा, योग्य वापर

🔶 घटक D : अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन

अभ्यासक्रम = नियोजित शैक्षणिक अनुभव
बालकेंद्रित अध्यापन – शिक्षक = facilitator
Bloom’s Taxonomy – ज्ञान → समज → उपयोग → विश्लेषण → निर्मिती
Formative assessment – सुधारणा
Summative assessment – अंतिम निकाल
CCE – सातत्यपूर्ण व सर्वांगीण

👉 परीक्षेत विचार : Formative vs Summative, Teaching methods

🔶 घटक E : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन

Data-based decision making
Quantitative + Qualitative data
Observation, Test, Records
Trend / Average / Comparison
Data = सुधारात्मक अध्यापनासाठी

👉 परीक्षेत विचार : डेटा कशासाठी वापरावा?

🔶 घटक F : विषयज्ञान (इंग्रजी)

LSRW क्रम – Listening → Speaking → Reading → Writing
Communicative Approach (महत्त्वाचा)
Grammar शिकवणे = संवादासाठी
Error = learning process चा भाग
Contextual vocabulary learning
TPR, Pair work, Group work

👉 केंद्रप्रमुख दृष्टी : अध्यापन प्रक्रिया, निरीक्षण बिंदू

🔶 घटक G : संवाद कौशल्ये

Effective communication = Leadership
Types – Verbal, Written, Non-verbal
Active Listening, Feedback, Empathy
Barriers – भाषा, भावना, पूर्वग्रह
Assertive communication (ठाम पण नम्र)
Communication = समन्वय + विश्वास

👉 HM साठी सर्वात महत्त्वाचा घटक

📝 HM / केंद्रप्रमुख परीक्षेसाठी GOLDEN POINTS

✔️ विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
✔️ प्रक्रिया > फक्त निकाल नाही
✔️ संवाद + समन्वय = प्रभावी नेतृत्व
✔️ डेटा वापरून निर्णय
✔️ शिक्षकांना मार्गदर्शन, शिक्षा नाही

ICT वापर | केंद्रप्रमुख परीक्षा