घटक : अभ्यासक्रम, मूल्यमापन व अध्यापन पद्धती
MCQ (1–100) — उत्तरांसह
1) अभ्यासक्रम म्हणजे —
A) फक्त पाठ्यपुस्तक
B) शिकवायच्या विषयांची यादी
C) नियोजित शैक्षणिक अनुभव
D) फक्त परीक्षा
✅ उत्तर : C
2) बालकेंद्रित अभ्यासक्रमाचा भर कशावर असतो?
A) शिक्षक
B) पाठ्यपुस्तक
C) विद्यार्थी
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C
3) अभ्यासक्रम तयार करताना महत्त्वाचा घटक —
A) शिक्षकांची सोय
B) विद्यार्थ्यांची गरज
C) इमारत
D) वेळापत्रक
✅ उत्तर : B
4) NEP 2020 नुसार अभ्यासक्रम —
A) स्मरणाधारित
B) लवचिक व कौशल्याधारित
C) कठोर
D) फक्त पुस्तकी
✅ उत्तर : B
5) अध्यापन पद्धत म्हणजे —
A) शिकवायचा विषय
B) शिकवण्याची प्रक्रिया
C) परीक्षेची पद्धत
D) अभ्यासक्रम
✅ उत्तर : B
6) व्याख्यान पद्धतीचे वैशिष्ट्य —
A) विद्यार्थी सक्रिय
B) शिक्षक केंद्रस्थानी
C) कृतीआधारित
D) खेळावर आधारित
✅ उत्तर : B
7) प्रश्नोत्तर पद्धत उपयुक्त ठरते कारण —
A) विद्यार्थी सक्रिय होतात
B) वेळ वाचतो
C) परीक्षा सोपी होते
D) गृहपाठ कमी होतो
✅ उत्तर : A
8) कृतीआधारित अध्यापन म्हणजे —
A) ऐकून शिकणे
B) करून शिकणे
C) पाठांतर
D) व्याख्यान
✅ उत्तर : B
9) प्रकल्प पद्धतीत भर असतो —
A) पाठांतरावर
B) एकल कामावर
C) प्रत्यक्ष अनुभवावर
D) परीक्षेवर
✅ उत्तर : C
10) खेळातून शिक्षण म्हणजे —
A) वेळेचा अपव्यय
B) आनंददायी शिक्षण
C) कठीण पद्धत
D) निष्क्रिय अध्यापन
✅ उत्तर : B
11) मूल्यमापन म्हणजे —
A) शिक्षा देणे
B) गुण देणे
C) अध्ययन प्रगती तपासणे
D) परीक्षा घेणे
✅ उत्तर : C
12) सातत्यपूर्ण मूल्यमापनाचा (Formative) उद्देश —
A) अंतिम निकाल
B) सुधारणा
C) वर्गीकरण
D) निवड
✅ उत्तर : B
13) अंतिम मूल्यमापन (Summative) कधी होते?
A) शिकवण्यापूर्वी
B) शिकवताना
C) शिकवणीनंतर
D) कधीही
✅ उत्तर : C
14) CCE प्रणालीचा मुख्य आधार —
A) वार्षिक परीक्षा
B) सतत निरीक्षण
C) फक्त लेखी चाचणी
D) तोंडी परीक्षा
✅ उत्तर : B
15) मूल्यमापनाचे साधन कोणते?
A) निरीक्षण
B) प्रकल्प
C) चाचणी
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
16) अध्ययन उद्दिष्टे ठरवताना वापरली जाणारी पद्धत —
A) Bloom’s Taxonomy
B) SWOT
C) PERT
D) CPM
✅ उत्तर : A
17) Bloom’s Taxonomy मधील सर्वोच्च पायरी —
A) ज्ञान
B) आकलन
C) विश्लेषण
D) मूल्यांकन/निर्मिती
✅ उत्तर : D
18) बालकेंद्रित अध्यापनात शिक्षकाची भूमिका —
A) हुकूमशहा
B) परीक्षक
C) मार्गदर्शक
D) वक्ता
✅ उत्तर : C
19) प्रभावी अध्यापनासाठी आवश्यक —
A) नियोजन
B) उद्दिष्ट स्पष्टता
C) योग्य पद्धत
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
20) अध्यापन अधिगम साधने (TLM) —
A) शिकवण कठीण करतात
B) शिकवण सुलभ करतात
C) वेळ वाया घालवतात
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B
21) TLM निवडताना लक्ष द्यावे —
A) विद्यार्थ्यांचे वय
B) स्तर
C) उद्दिष्ट
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
22) समावेशक शिक्षणात अध्यापन —
A) वेगळे
B) समान संधी देणारे
C) मर्यादित
D) निष्क्रिय
✅ उत्तर : B
23) अनुभवाधारित शिक्षण म्हणजे —
A) पुस्तक वाचन
B) प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकणे
C) व्याख्यान
D) परीक्षा
✅ उत्तर : B
24) सहकारी शिक्षणात —
A) स्पर्धा
B) गटकार्य
C) एकल काम
D) निष्क्रियता
✅ उत्तर : B
25) अध्यापन नियोजनात प्रथम पाऊल —
A) साधने निवड
B) उद्दिष्ट निश्चिती
C) मूल्यमापन
D) गृहपाठ
✅ उत्तर : B
26) योग्य अध्यापन पद्धतीची निवड अवलंबून असते —
A) विषय
B) विद्यार्थी
C) उद्दिष्ट
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
27) मूल्यमापनाचे स्वरूप NEP 2020 नुसार —
A) गुणकेंद्रित
B) शिक्षा आधारित
C) कौशल्य व क्षमता आधारित
D) भीतीदायक
✅ उत्तर : C
28) निदानात्मक मूल्यमापनाचा उद्देश —
A) गुण देणे
B) त्रुटी शोधणे
C) निवड
D) वर्गीकरण
✅ उत्तर : B
29) सुधारात्मक अध्यापन म्हणजे —
A) पुन्हा शिकवणे
B) शिक्षा
C) परीक्षा
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : A
30) अध्यापनातील अभिप्राय (Feedback) —
A) अनावश्यक
B) शिक्षण सुधारतो
C) गोंधळ निर्माण करतो
D) वेळखाऊ
✅ उत्तर : B
31) प्रश्ननिर्मिती करताना लक्ष द्यावे —
A) उद्दिष्ट
B) अवघडपणा
C) स्पष्टता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
32) शिकवताना प्रेरणा महत्त्वाची कारण —
A) शिस्त लागते
B) सहभाग वाढतो
C) वेळ जातो
D) परीक्षा सोपी
✅ उत्तर : B
33) जीवनकौशल्यांचा समावेश —
A) निरुपयोगी
B) आवश्यक
C) ऐच्छिक
D) टाळावा
✅ उत्तर : B
34) मूल्यशिक्षण —
A) वेगळा विषय
B) सर्व विषयांतून दिले जाते
C) गरज नाही
D) फक्त भाषेत
✅ उत्तर : B
35) विद्यार्थी मूल्यमापनात सहभागी असणे —
A) चुकीचे
B) योग्य
C) अपायकारक
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B
36) स्वयंमूल्यमापन म्हणजे —
A) शिक्षक मूल्यमापन
B) विद्यार्थ्याने स्वतःचे मूल्यमापन
C) पालक मूल्यमापन
D) परीक्षा
✅ उत्तर : B
37) सहशालेय उपक्रमांचा उद्देश —
A) वेळ वाया
B) सर्वांगीण विकास
C) परीक्षा टाळणे
D) शिस्त
✅ उत्तर : B
38) अध्यापन अधिगम प्रक्रिया —
A) एकमार्गी
B) द्विमार्गी
C) निष्क्रिय
D) कडक
✅ उत्तर : B
39) अभ्यासक्रमातील लवचिकता —
A) अडथळा
B) विद्यार्थीहितकारी
C) अनावश्यक
D) धोकादायक
✅ उत्तर : B
40) प्रभावी मूल्यमापनाचे वैशिष्ट्य —
A) वस्तुनिष्ठता
B) सातत्य
C) सर्वांगीणता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
41) अध्यापनात उदाहरणांचा वापर —
A) गोंधळ
B) समज वाढवतो
C) वेळ वाया
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B
42) अध्यापन पद्धती निवडताना दुर्लक्ष करू नये —
A) विषय
B) विद्यार्थी संख्या
C) वेळ
D) सर्व
✅ उत्तर : D
43) प्रश्नोत्तर पद्धतीचा तोटा —
A) वेळखाऊ
B) विद्यार्थी निष्क्रिय
C) समज कमी
D) रुची नाही
✅ उत्तर : A
44) प्रात्यक्षिक पद्धत सर्वाधिक उपयुक्त —
A) भाषेसाठी
B) विज्ञानासाठी
C) इतिहासासाठी
D) निबंधासाठी
✅ उत्तर : B
45) अभ्यासक्रमाचे पुनर्रचना कारण —
A) कालबाह्यता
B) समाज बदल
C) नव्या गरजा
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
46) अधिगम उद्दिष्टे SMART असावीत म्हणजे —
A) सोपी
B) स्पष्ट व मोजता येणारी
C) कठीण
D) लांब
✅ उत्तर : B
47) शिकणाऱ्या गतीनुसार अध्यापन —
A) अशक्य
B) आवश्यक
C) चुकीचे
D) निषिद्ध
✅ उत्तर : B
48) मूल्यमापन व अध्यापन यांचा संबंध —
A) वेगळा
B) परस्परपूरक
C) विरोधी
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
49) विद्यार्थ्यांच्या विविधतेचा विचार —
A) टाळावा
B) आवश्यक
C) चूक
D) अडथळा
✅ उत्तर : B
50) आधुनिक अध्यापनाचा केंद्रबिंदू —
A) शिक्षक
B) पाठ्यपुस्तक
C) विद्यार्थी
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C
51) अध्यापन अधिगम प्रक्रियेत संवाद —
A) एकतर्फी
B) द्विमार्गी
C) अनावश्यक
D) गौण
✅ उत्तर : B
52) सहकारी शिक्षणाचा (Collaborative Learning) फायदा —
A) स्पर्धा वाढते
B) सामाजिक कौशल्य वाढते
C) वेळ वाया
D) गोंधळ
✅ उत्तर : B
53) शिकवताना उदाहरणे देणे —
A) अडथळा
B) समज सुलभ करते
C) वेळ वाया
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B
54) विद्यार्थ्यांच्या विविध अध्ययन शैली —
A) दुर्लक्ष कराव्या
B) समान असतात
C) विचारात घ्याव्या
D) गौण
✅ उत्तर : C
55) अध्यापन नियोजन करताना शेवटचा टप्पा —
A) उद्दिष्ट निश्चिती
B) पद्धत निवड
C) मूल्यमापन
D) अध्यापन
✅ उत्तर : C
56) अध्यापनातील नवोन्मेष (Innovation) —
A) अयोग्य
B) आवश्यक
C) धोकादायक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
57) मूल्यमापनाचा मुख्य हेतू —
A) गुण देणे
B) प्रगती जाणून घेणे
C) भीती निर्माण करणे
D) निवड
✅ उत्तर : B
58) कागद–पेन्सिल चाचणी ही —
A) अनौपचारिक
B) औपचारिक
C) निदानात्मक
D) प्रात्यक्षिक
✅ उत्तर : B
59) निदानात्मक चाचणी घेण्याचा योग्य वेळ —
A) अध्यापनानंतर
B) अध्यापनापूर्वी
C) परीक्षेनंतर
D) कधीही
✅ उत्तर : B
60) सुधारात्मक अध्यापनासाठी आवश्यक —
A) त्रुटींची ओळख
B) शिक्षेचा वापर
C) वर्गीकरण
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : A
61) Formative मूल्यमापन —
A) एकदाच
B) सतत
C) शेवटी
D) फक्त लेखी
✅ उत्तर : B
62) Summative मूल्यमापन —
A) सतत
B) निदानात्मक
C) अंतिम
D) सुधारात्मक
✅ उत्तर : C
63) विश्वासार्ह मूल्यमापनाचे गुणधर्म —
A) वस्तुनिष्ठता
B) सातत्य
C) वैधता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
64) मूल्यमापनात वस्तुनिष्ठतेचा अर्थ —
A) शिक्षक मत
B) भावनिक निर्णय
C) पक्षपातरहितता
D) अंदाज
✅ उत्तर : C
65) अध्यापन अधिगमातील अभिप्राय —
A) गरज नाही
B) दडपशाही
C) सुधारणा घडवतो
D) निष्फळ
✅ उत्तर : C
66) प्रकल्प कार्यात विद्यार्थ्यांची भूमिका —
A) निष्क्रिय
B) सक्रिय
C) प्रेक्षक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
67) गटकार्य अध्यापनाचा फायदा —
A) वेळ वाया
B) स्पर्धा
C) सहकार्य
D) गोंधळ
✅ उत्तर : C
68) अध्यापनात प्रश्न विचारणे आवश्यक कारण —
A) वेळ भरण्यासाठी
B) समज तपासण्यासाठी
C) शिक्षा देण्यासाठी
D) गोंधळासाठी
✅ उत्तर : B
69) Bloom’s Taxonomy चा उपयोग —
A) वर्ग व्यवस्थापन
B) उद्दिष्ट मांडणी
C) परीक्षा आयोजन
D) शिस्त
✅ उत्तर : B
70) उच्चस्तरीय विचार कौशल्य —
A) पाठांतर
B) समज
C) विश्लेषण
D) ओळख
✅ उत्तर : C
71) अध्यापनात प्रेरणा निर्माण करण्याचा मार्ग —
A) भीती
B) पुरस्कार
C) रुचीपूर्ण क्रिया
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C
72) अनुभवाधारित शिक्षणात शिक्षक —
A) केंद्रस्थानी
B) मार्गदर्शक
C) निष्क्रिय
D) निरीक्षक
✅ उत्तर : B
73) अध्यापन अधिगम प्रक्रिया प्रभावी करण्यासाठी —
A) नियोजन
B) साधने
C) मूल्यमापन
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
74) अधिगम उद्दिष्टांची वैशिष्ट्ये —
A) अस्पष्ट
B) मोजता येणारी
C) अनिश्चित
D) दीर्घ
✅ उत्तर : B
75) विद्यार्थ्यांच्या गरजांनुसार अध्यापन —
A) अशक्य
B) आवश्यक
C) चुकीचे
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
76) अभ्यासक्रमातील सहशालेय उपक्रम —
A) अनावश्यक
B) सर्वांगीण विकासासाठी
C) फक्त करमणूक
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : B
77) मूल्याधारित शिक्षण —
A) वेगळा विषय
B) सर्व विषयांत समाविष्ट
C) ऐच्छिक
D) अप्रासंगिक
✅ उत्तर : B
78) समावेशक वर्गातील अध्यापन —
A) वेगळे
B) सर्वांसाठी अनुकूल
C) निवडक
D) कठोर
✅ उत्तर : B
79) अध्यापनातील दृकश्राव्य साधने —
A) निरुपयोगी
B) मर्यादित
C) समज वाढवतात
D) गोंधळ
✅ उत्तर : C
80) विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग —
A) गौण
B) अध्यापनाचा केंद्रबिंदू
C) अडथळा
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
81) मूल्यमापन व अध्यापन —
A) स्वतंत्र
B) परस्परविरोधी
C) परस्परसंबंधित
D) असंबंधित
✅ उत्तर : C
82) शिक्षणातील नव्या पद्धती स्वीकारताना —
A) विरोध
B) प्रयोग
C) अंधानुकरण
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B
83) शिकण्यातील वैयक्तिक गती —
A) समान
B) वेगळी
C) निश्चित
D) गौण
✅ उत्तर : B
84) विद्यार्थी मूल्यमापनात सहभाग —
A) टाळावा
B) आवश्यक
C) चुकीचा
D) अडथळा
✅ उत्तर : B
85) अध्यापनात ICT वापर —
A) अडथळा
B) पूरक साधन
C) निरुपयोगी
D) पर्याय नाही
✅ उत्तर : B
86) अभ्यासक्रमातील लवचिकतेचा फायदा —
A) शिस्त कमी
B) विद्यार्थी केंद्रित शिक्षण
C) गोंधळ
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : B
87) अध्यापन नियोजनात TLM ची भूमिका —
A) गौण
B) सहाय्यक
C) अडथळा
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B
88) मूल्यमापनाचा प्रकार —
A) निदानात्मक
B) सुधारात्मक
C) अंतिम
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
89) अनुभवातून शिकणे म्हणजे —
A) पाठांतर
B) प्रयोग
C) ऐकणे
D) वाचन
✅ उत्तर : B
90) प्रभावी अध्यापनाचे अंतिम उद्दिष्ट —
A) अभ्यासक्रम पूर्णता
B) परीक्षा निकाल
C) अधिगम साध्य करणे
D) शिस्त
✅ उत्तर : C
91) अध्यापन प्रक्रियेतील सातत्य —
A) आवश्यक
B) अनावश्यक
C) ऐच्छिक
D) चुकीचे
✅ उत्तर : A
92) सहशालेय उपक्रमांचा अभ्यासक्रमाशी संबंध —
A) नाही
B) अप्रत्यक्ष
C) पूरक
D) विरोधी
✅ उत्तर : C
93) अध्ययन उद्दिष्टे साध्य झाली आहेत का हे तपासणे —
A) अध्यापन
B) मूल्यमापन
C) अभ्यासक्रम
D) नियोजन
✅ उत्तर : B
94) अध्यापनात विविध पद्धतींचा वापर —
A) गोंधळ
B) आवश्यक
C) चूक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
95) विद्यार्थ्यांची स्व-प्रेरणा —
A) शिक्षेने
B) भीतीने
C) यशानुभवाने
D) दडपणाने
✅ उत्तर : C
96) अध्यापनात शिकणाऱ्याचा सहभाग वाढवण्यासाठी —
A) प्रश्नोत्तर
B) गटकार्य
C) कृती
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
97) अध्यापन अधिगम वातावरण —
A) भीतीदायक
B) सकारात्मक
C) कठोर
D) उदासीन
✅ उत्तर : B
98) आधुनिक अभ्यासक्रमाचा दृष्टिकोन —
A) विषयकेंद्रित
B) शिक्षककेंद्रित
C) बालकेंद्रित
D) परीक्षा केंद्रित
✅ उत्तर : C
99) अध्यापनातील अभिप्रेरणा (Motivation) —
A) गौण
B) अत्यंत महत्त्वाची
C) टाळावी
D) अनावश्यक
✅ उत्तर : B
100) अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन यांचा संबंध —
A) स्वतंत्र
B) परस्परपूरक
C) विरोधी
D) असंबंधित
✅ उत्तर : B
📌 LAST MINUTE REVISION NOTES
केंद्रप्रमुख / HM परीक्षा – सर्व घटक
🔶 घटक A : भारतीय संविधान व शैक्षणिक तरतुदी
-
अनुच्छेद 21A – 6 ते 14 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण
-
RTE Act 2009 – बालहक्क, शाळेची किमान निकष
-
NEP 2020 – बालकेंद्रित, कौशल्याधारित, बहुभाषिक शिक्षण
-
शिक्षण – समवर्ती विषय (केंद्र + राज्य)
-
समावेशक शिक्षण व समान संधी
👉 परीक्षेत विचार : अनुच्छेद, NEP ची वैशिष्ट्ये, RTE उद्देश
🔶 घटक B : शैक्षणिक संस्था व संघटना
-
NCERT – राष्ट्रीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके
-
SCERT – राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
-
DIET – प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण (जिल्हा स्तर)
-
NCTE – शिक्षक शिक्षण नियमन
-
UGC – उच्च शिक्षण अनुदान व गुणवत्ता
-
KVS / NVS / CBSE – केंद्र शासन प्रणाली
👉 परीक्षेत विचार : कोणती संस्था – कोणते कार्य
🔶 घटक C : ICT वापर
-
ICT = Teaching aid (शिक्षकाचा पर्याय नाही)
-
DIKSHA, LMS, Google Classroom
-
Blended learning / Flipped classroom
-
Digital Divide – तंत्रज्ञानातील असमानता
-
ICT + Pedagogy + Content = प्रभावी शिक्षण
👉 परीक्षेत विचार : ICT चे फायदे, मर्यादा, योग्य वापर
🔶 घटक D : अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन
-
अभ्यासक्रम = नियोजित शैक्षणिक अनुभव
-
बालकेंद्रित अध्यापन – शिक्षक = facilitator
-
Bloom’s Taxonomy – ज्ञान → समज → उपयोग → विश्लेषण → निर्मिती
-
Formative assessment – सुधारणा
-
Summative assessment – अंतिम निकाल
-
CCE – सातत्यपूर्ण व सर्वांगीण
👉 परीक्षेत विचार : Formative vs Summative, Teaching methods
🔶 घटक E : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन
-
Data-based decision making
-
Quantitative + Qualitative data
-
Observation, Test, Records
-
Trend / Average / Comparison
-
Data = सुधारात्मक अध्यापनासाठी
👉 परीक्षेत विचार : डेटा कशासाठी वापरावा?
🔶 घटक F : विषयज्ञान (इंग्रजी)
-
LSRW क्रम – Listening → Speaking → Reading → Writing
-
Communicative Approach (महत्त्वाचा)
-
Grammar शिकवणे = संवादासाठी
-
Error = learning process चा भाग
-
Contextual vocabulary learning
-
TPR, Pair work, Group work
👉 केंद्रप्रमुख दृष्टी : अध्यापन प्रक्रिया, निरीक्षण बिंदू
🔶 घटक G : संवाद कौशल्ये
-
Effective communication = Leadership
-
Types – Verbal, Written, Non-verbal
-
Active Listening, Feedback, Empathy
-
Barriers – भाषा, भावना, पूर्वग्रह
-
Assertive communication (ठाम पण नम्र)
-
Communication = समन्वय + विश्वास
👉 HM साठी सर्वात महत्त्वाचा घटक
📝 HM / केंद्रप्रमुख परीक्षेसाठी GOLDEN POINTS
✔️ विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
✔️ प्रक्रिया > फक्त निकाल नाही
✔️ संवाद + समन्वय = प्रभावी नेतृत्व
✔️ डेटा वापरून निर्णय
✔️ शिक्षकांना मार्गदर्शन, शिक्षा नाही
