घटक : अभ्यासक्रम, मूल्यमापन व अध्यापन पद्धती

MCQ (1–100) — उत्तरांसह

1) अभ्यासक्रम म्हणजे —

A) फक्त पाठ्यपुस्तक
B) शिकवायच्या विषयांची यादी
C) नियोजित शैक्षणिक अनुभव
D) फक्त परीक्षा
✅ उत्तर : C

2) बालकेंद्रित अभ्यासक्रमाचा भर कशावर असतो?

A) शिक्षक
B) पाठ्यपुस्तक
C) विद्यार्थी
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C

3) अभ्यासक्रम तयार करताना महत्त्वाचा घटक —

A) शिक्षकांची सोय
B) विद्यार्थ्यांची गरज
C) इमारत
D) वेळापत्रक
✅ उत्तर : B

4) NEP 2020 नुसार अभ्यासक्रम —

A) स्मरणाधारित
B) लवचिक व कौशल्याधारित
C) कठोर
D) फक्त पुस्तकी
✅ उत्तर : B

5) अध्यापन पद्धत म्हणजे —

A) शिकवायचा विषय
B) शिकवण्याची प्रक्रिया
C) परीक्षेची पद्धत
D) अभ्यासक्रम
✅ उत्तर : B

6) व्याख्यान पद्धतीचे वैशिष्ट्य —

A) विद्यार्थी सक्रिय
B) शिक्षक केंद्रस्थानी
C) कृतीआधारित
D) खेळावर आधारित
✅ उत्तर : B

7) प्रश्नोत्तर पद्धत उपयुक्त ठरते कारण —

A) विद्यार्थी सक्रिय होतात
B) वेळ वाचतो
C) परीक्षा सोपी होते
D) गृहपाठ कमी होतो
✅ उत्तर : A

8) कृतीआधारित अध्यापन म्हणजे —

A) ऐकून शिकणे
B) करून शिकणे
C) पाठांतर
D) व्याख्यान
✅ उत्तर : B

9) प्रकल्प पद्धतीत भर असतो —

A) पाठांतरावर
B) एकल कामावर
C) प्रत्यक्ष अनुभवावर
D) परीक्षेवर
✅ उत्तर : C

10) खेळातून शिक्षण म्हणजे —

A) वेळेचा अपव्यय
B) आनंददायी शिक्षण
C) कठीण पद्धत
D) निष्क्रिय अध्यापन
✅ उत्तर : B

11) मूल्यमापन म्हणजे —

A) शिक्षा देणे
B) गुण देणे
C) अध्ययन प्रगती तपासणे
D) परीक्षा घेणे
✅ उत्तर : C

12) सातत्यपूर्ण मूल्यमापनाचा (Formative) उद्देश —

A) अंतिम निकाल
B) सुधारणा
C) वर्गीकरण
D) निवड
✅ उत्तर : B

13) अंतिम मूल्यमापन (Summative) कधी होते?

A) शिकवण्यापूर्वी
B) शिकवताना
C) शिकवणीनंतर
D) कधीही
✅ उत्तर : C

14) CCE प्रणालीचा मुख्य आधार —

A) वार्षिक परीक्षा
B) सतत निरीक्षण
C) फक्त लेखी चाचणी
D) तोंडी परीक्षा
✅ उत्तर : B

15) मूल्यमापनाचे साधन कोणते?

A) निरीक्षण
B) प्रकल्प
C) चाचणी
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

16) अध्ययन उद्दिष्टे ठरवताना वापरली जाणारी पद्धत —

A) Bloom’s Taxonomy
B) SWOT
C) PERT
D) CPM
✅ उत्तर : A

17) Bloom’s Taxonomy मधील सर्वोच्च पायरी —

A) ज्ञान
B) आकलन
C) विश्लेषण
D) मूल्यांकन/निर्मिती
✅ उत्तर : D

18) बालकेंद्रित अध्यापनात शिक्षकाची भूमिका —

A) हुकूमशहा
B) परीक्षक
C) मार्गदर्शक
D) वक्ता
✅ उत्तर : C

19) प्रभावी अध्यापनासाठी आवश्यक —

A) नियोजन
B) उद्दिष्ट स्पष्टता
C) योग्य पद्धत
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

20) अध्यापन अधिगम साधने (TLM) —

A) शिकवण कठीण करतात
B) शिकवण सुलभ करतात
C) वेळ वाया घालवतात
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

21) TLM निवडताना लक्ष द्यावे —

A) विद्यार्थ्यांचे वय
B) स्तर
C) उद्दिष्ट
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

22) समावेशक शिक्षणात अध्यापन —

A) वेगळे
B) समान संधी देणारे
C) मर्यादित
D) निष्क्रिय
✅ उत्तर : B

23) अनुभवाधारित शिक्षण म्हणजे —

A) पुस्तक वाचन
B) प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकणे
C) व्याख्यान
D) परीक्षा
✅ उत्तर : B

24) सहकारी शिक्षणात —

A) स्पर्धा
B) गटकार्य
C) एकल काम
D) निष्क्रियता
✅ उत्तर : B

25) अध्यापन नियोजनात प्रथम पाऊल —

A) साधने निवड
B) उद्दिष्ट निश्चिती
C) मूल्यमापन
D) गृहपाठ
✅ उत्तर : B

26) योग्य अध्यापन पद्धतीची निवड अवलंबून असते —

A) विषय
B) विद्यार्थी
C) उद्दिष्ट
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

27) मूल्यमापनाचे स्वरूप NEP 2020 नुसार —

A) गुणकेंद्रित
B) शिक्षा आधारित
C) कौशल्य व क्षमता आधारित
D) भीतीदायक
✅ उत्तर : C

28) निदानात्मक मूल्यमापनाचा उद्देश —

A) गुण देणे
B) त्रुटी शोधणे
C) निवड
D) वर्गीकरण
✅ उत्तर : B

29) सुधारात्मक अध्यापन म्हणजे —

A) पुन्हा शिकवणे
B) शिक्षा
C) परीक्षा
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : A

30) अध्यापनातील अभिप्राय (Feedback) —

A) अनावश्यक
B) शिक्षण सुधारतो
C) गोंधळ निर्माण करतो
D) वेळखाऊ
✅ उत्तर : B

31) प्रश्ननिर्मिती करताना लक्ष द्यावे —

A) उद्दिष्ट
B) अवघडपणा
C) स्पष्टता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

32) शिकवताना प्रेरणा महत्त्वाची कारण —

A) शिस्त लागते
B) सहभाग वाढतो
C) वेळ जातो
D) परीक्षा सोपी
✅ उत्तर : B

33) जीवनकौशल्यांचा समावेश —

A) निरुपयोगी
B) आवश्यक
C) ऐच्छिक
D) टाळावा
✅ उत्तर : B

34) मूल्यशिक्षण —

A) वेगळा विषय
B) सर्व विषयांतून दिले जाते
C) गरज नाही
D) फक्त भाषेत
✅ उत्तर : B

35) विद्यार्थी मूल्यमापनात सहभागी असणे —

A) चुकीचे
B) योग्य
C) अपायकारक
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

36) स्वयंमूल्यमापन म्हणजे —

A) शिक्षक मूल्यमापन
B) विद्यार्थ्याने स्वतःचे मूल्यमापन
C) पालक मूल्यमापन
D) परीक्षा
✅ उत्तर : B

37) सहशालेय उपक्रमांचा उद्देश —

A) वेळ वाया
B) सर्वांगीण विकास
C) परीक्षा टाळणे
D) शिस्त
✅ उत्तर : B

38) अध्यापन अधिगम प्रक्रिया —

A) एकमार्गी
B) द्विमार्गी
C) निष्क्रिय
D) कडक
✅ उत्तर : B

39) अभ्यासक्रमातील लवचिकता —

A) अडथळा
B) विद्यार्थीहितकारी
C) अनावश्यक
D) धोकादायक
✅ उत्तर : B

40) प्रभावी मूल्यमापनाचे वैशिष्ट्य —

A) वस्तुनिष्ठता
B) सातत्य
C) सर्वांगीणता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

41) अध्यापनात उदाहरणांचा वापर —

A) गोंधळ
B) समज वाढवतो
C) वेळ वाया
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

42) अध्यापन पद्धती निवडताना दुर्लक्ष करू नये —

A) विषय
B) विद्यार्थी संख्या
C) वेळ
D) सर्व
✅ उत्तर : D

43) प्रश्नोत्तर पद्धतीचा तोटा —

A) वेळखाऊ
B) विद्यार्थी निष्क्रिय
C) समज कमी
D) रुची नाही
✅ उत्तर : A

44) प्रात्यक्षिक पद्धत सर्वाधिक उपयुक्त —

A) भाषेसाठी
B) विज्ञानासाठी
C) इतिहासासाठी
D) निबंधासाठी
✅ उत्तर : B

45) अभ्यासक्रमाचे पुनर्रचना कारण —

A) कालबाह्यता
B) समाज बदल
C) नव्या गरजा
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

46) अधिगम उद्दिष्टे SMART असावीत म्हणजे —

A) सोपी
B) स्पष्ट व मोजता येणारी
C) कठीण
D) लांब
✅ उत्तर : B

47) शिकणाऱ्या गतीनुसार अध्यापन —

A) अशक्य
B) आवश्यक
C) चुकीचे
D) निषिद्ध
✅ उत्तर : B

48) मूल्यमापन व अध्यापन यांचा संबंध —

A) वेगळा
B) परस्परपूरक
C) विरोधी
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

49) विद्यार्थ्यांच्या विविधतेचा विचार —

A) टाळावा
B) आवश्यक
C) चूक
D) अडथळा
✅ उत्तर : B

50) आधुनिक अध्यापनाचा केंद्रबिंदू —

A) शिक्षक
B) पाठ्यपुस्तक
C) विद्यार्थी
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C

51) अध्यापन अधिगम प्रक्रियेत संवाद —

A) एकतर्फी
B) द्विमार्गी
C) अनावश्यक
D) गौण
✅ उत्तर : B

52) सहकारी शिक्षणाचा (Collaborative Learning) फायदा —

A) स्पर्धा वाढते
B) सामाजिक कौशल्य वाढते
C) वेळ वाया
D) गोंधळ
✅ उत्तर : B

53) शिकवताना उदाहरणे देणे —

A) अडथळा
B) समज सुलभ करते
C) वेळ वाया
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

54) विद्यार्थ्यांच्या विविध अध्ययन शैली —

A) दुर्लक्ष कराव्या
B) समान असतात
C) विचारात घ्याव्या
D) गौण
✅ उत्तर : C

55) अध्यापन नियोजन करताना शेवटचा टप्पा —

A) उद्दिष्ट निश्चिती
B) पद्धत निवड
C) मूल्यमापन
D) अध्यापन
✅ उत्तर : C

56) अध्यापनातील नवोन्मेष (Innovation) —

A) अयोग्य
B) आवश्यक
C) धोकादायक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

57) मूल्यमापनाचा मुख्य हेतू —

A) गुण देणे
B) प्रगती जाणून घेणे
C) भीती निर्माण करणे
D) निवड
✅ उत्तर : B

58) कागद–पेन्सिल चाचणी ही —

A) अनौपचारिक
B) औपचारिक
C) निदानात्मक
D) प्रात्यक्षिक
✅ उत्तर : B

59) निदानात्मक चाचणी घेण्याचा योग्य वेळ —

A) अध्यापनानंतर
B) अध्यापनापूर्वी
C) परीक्षेनंतर
D) कधीही
✅ उत्तर : B

60) सुधारात्मक अध्यापनासाठी आवश्यक —

A) त्रुटींची ओळख
B) शिक्षेचा वापर
C) वर्गीकरण
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : A

61) Formative मूल्यमापन —

A) एकदाच
B) सतत
C) शेवटी
D) फक्त लेखी
✅ उत्तर : B

62) Summative मूल्यमापन —

A) सतत
B) निदानात्मक
C) अंतिम
D) सुधारात्मक
✅ उत्तर : C

63) विश्वासार्ह मूल्यमापनाचे गुणधर्म —

A) वस्तुनिष्ठता
B) सातत्य
C) वैधता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

64) मूल्यमापनात वस्तुनिष्ठतेचा अर्थ —

A) शिक्षक मत
B) भावनिक निर्णय
C) पक्षपातरहितता
D) अंदाज
✅ उत्तर : C

65) अध्यापन अधिगमातील अभिप्राय —

A) गरज नाही
B) दडपशाही
C) सुधारणा घडवतो
D) निष्फळ
✅ उत्तर : C

66) प्रकल्प कार्यात विद्यार्थ्यांची भूमिका —

A) निष्क्रिय
B) सक्रिय
C) प्रेक्षक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

67) गटकार्य अध्यापनाचा फायदा —

A) वेळ वाया
B) स्पर्धा
C) सहकार्य
D) गोंधळ
✅ उत्तर : C

68) अध्यापनात प्रश्न विचारणे आवश्यक कारण —

A) वेळ भरण्यासाठी
B) समज तपासण्यासाठी
C) शिक्षा देण्यासाठी
D) गोंधळासाठी
✅ उत्तर : B

69) Bloom’s Taxonomy चा उपयोग —

A) वर्ग व्यवस्थापन
B) उद्दिष्ट मांडणी
C) परीक्षा आयोजन
D) शिस्त
✅ उत्तर : B

70) उच्चस्तरीय विचार कौशल्य —

A) पाठांतर
B) समज
C) विश्लेषण
D) ओळख
✅ उत्तर : C

71) अध्यापनात प्रेरणा निर्माण करण्याचा मार्ग —

A) भीती
B) पुरस्कार
C) रुचीपूर्ण क्रिया
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C

72) अनुभवाधारित शिक्षणात शिक्षक —

A) केंद्रस्थानी
B) मार्गदर्शक
C) निष्क्रिय
D) निरीक्षक
✅ उत्तर : B

73) अध्यापन अधिगम प्रक्रिया प्रभावी करण्यासाठी —

A) नियोजन
B) साधने
C) मूल्यमापन
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

74) अधिगम उद्दिष्टांची वैशिष्ट्ये —

A) अस्पष्ट
B) मोजता येणारी
C) अनिश्चित
D) दीर्घ
✅ उत्तर : B

75) विद्यार्थ्यांच्या गरजांनुसार अध्यापन —

A) अशक्य
B) आवश्यक
C) चुकीचे
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

76) अभ्यासक्रमातील सहशालेय उपक्रम —

A) अनावश्यक
B) सर्वांगीण विकासासाठी
C) फक्त करमणूक
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : B

77) मूल्याधारित शिक्षण —

A) वेगळा विषय
B) सर्व विषयांत समाविष्ट
C) ऐच्छिक
D) अप्रासंगिक
✅ उत्तर : B

78) समावेशक वर्गातील अध्यापन —

A) वेगळे
B) सर्वांसाठी अनुकूल
C) निवडक
D) कठोर
✅ उत्तर : B

79) अध्यापनातील दृकश्राव्य साधने —

A) निरुपयोगी
B) मर्यादित
C) समज वाढवतात
D) गोंधळ
✅ उत्तर : C

80) विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग —

A) गौण
B) अध्यापनाचा केंद्रबिंदू
C) अडथळा
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

81) मूल्यमापन व अध्यापन —

A) स्वतंत्र
B) परस्परविरोधी
C) परस्परसंबंधित
D) असंबंधित
✅ उत्तर : C

82) शिक्षणातील नव्या पद्धती स्वीकारताना —

A) विरोध
B) प्रयोग
C) अंधानुकरण
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

83) शिकण्यातील वैयक्तिक गती —

A) समान
B) वेगळी
C) निश्चित
D) गौण
✅ उत्तर : B

84) विद्यार्थी मूल्यमापनात सहभाग —

A) टाळावा
B) आवश्यक
C) चुकीचा
D) अडथळा
✅ उत्तर : B

85) अध्यापनात ICT वापर —

A) अडथळा
B) पूरक साधन
C) निरुपयोगी
D) पर्याय नाही
✅ उत्तर : B

86) अभ्यासक्रमातील लवचिकतेचा फायदा —

A) शिस्त कमी
B) विद्यार्थी केंद्रित शिक्षण
C) गोंधळ
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : B

87) अध्यापन नियोजनात TLM ची भूमिका —

A) गौण
B) सहाय्यक
C) अडथळा
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

88) मूल्यमापनाचा प्रकार —

A) निदानात्मक
B) सुधारात्मक
C) अंतिम
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

89) अनुभवातून शिकणे म्हणजे —

A) पाठांतर
B) प्रयोग
C) ऐकणे
D) वाचन
✅ उत्तर : B

90) प्रभावी अध्यापनाचे अंतिम उद्दिष्ट —

A) अभ्यासक्रम पूर्णता
B) परीक्षा निकाल
C) अधिगम साध्य करणे
D) शिस्त
✅ उत्तर : C

91) अध्यापन प्रक्रियेतील सातत्य —

A) आवश्यक
B) अनावश्यक
C) ऐच्छिक
D) चुकीचे
✅ उत्तर : A

92) सहशालेय उपक्रमांचा अभ्यासक्रमाशी संबंध —

A) नाही
B) अप्रत्यक्ष
C) पूरक
D) विरोधी
✅ उत्तर : C

93) अध्ययन उद्दिष्टे साध्य झाली आहेत का हे तपासणे —

A) अध्यापन
B) मूल्यमापन
C) अभ्यासक्रम
D) नियोजन
✅ उत्तर : B

94) अध्यापनात विविध पद्धतींचा वापर —

A) गोंधळ
B) आवश्यक
C) चूक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

95) विद्यार्थ्यांची स्व-प्रेरणा —

A) शिक्षेने
B) भीतीने
C) यशानुभवाने
D) दडपणाने
✅ उत्तर : C

96) अध्यापनात शिकणाऱ्याचा सहभाग वाढवण्यासाठी —

A) प्रश्नोत्तर
B) गटकार्य
C) कृती
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

97) अध्यापन अधिगम वातावरण —

A) भीतीदायक
B) सकारात्मक
C) कठोर
D) उदासीन
✅ उत्तर : B

98) आधुनिक अभ्यासक्रमाचा दृष्टिकोन —

A) विषयकेंद्रित
B) शिक्षककेंद्रित
C) बालकेंद्रित
D) परीक्षा केंद्रित
✅ उत्तर : C

99) अध्यापनातील अभिप्रेरणा (Motivation) —

A) गौण
B) अत्यंत महत्त्वाची
C) टाळावी
D) अनावश्यक
✅ उत्तर : B

100) अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन यांचा संबंध —

A) स्वतंत्र
B) परस्परपूरक
C) विरोधी
D) असंबंधित
✅ उत्तर : B

📌 LAST MINUTE REVISION NOTES

केंद्रप्रमुख / HM परीक्षा – सर्व घटक

🔶 घटक A : भारतीय संविधान व शैक्षणिक तरतुदी

अनुच्छेद 21A – 6 ते 14 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण
RTE Act 2009 – बालहक्क, शाळेची किमान निकष
NEP 2020 – बालकेंद्रित, कौशल्याधारित, बहुभाषिक शिक्षण
शिक्षण – समवर्ती विषय (केंद्र + राज्य)
समावेशक शिक्षण व समान संधी

👉 परीक्षेत विचार : अनुच्छेद, NEP ची वैशिष्ट्ये, RTE उद्देश

🔶 घटक B : शैक्षणिक संस्था व संघटना

NCERT – राष्ट्रीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके
SCERT – राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
DIET – प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण (जिल्हा स्तर)
NCTE – शिक्षक शिक्षण नियमन
UGC – उच्च शिक्षण अनुदान व गुणवत्ता
KVS / NVS / CBSE – केंद्र शासन प्रणाली

👉 परीक्षेत विचार : कोणती संस्था – कोणते कार्य

🔶 घटक C : ICT वापर

ICT = Teaching aid (शिक्षकाचा पर्याय नाही)
DIKSHA, LMS, Google Classroom
Blended learning / Flipped classroom
Digital Divide – तंत्रज्ञानातील असमानता
ICT + Pedagogy + Content = प्रभावी शिक्षण

👉 परीक्षेत विचार : ICT चे फायदे, मर्यादा, योग्य वापर

🔶 घटक D : अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन

अभ्यासक्रम = नियोजित शैक्षणिक अनुभव
बालकेंद्रित अध्यापन – शिक्षक = facilitator
Bloom’s Taxonomy – ज्ञान → समज → उपयोग → विश्लेषण → निर्मिती
Formative assessment – सुधारणा
Summative assessment – अंतिम निकाल
CCE – सातत्यपूर्ण व सर्वांगीण

👉 परीक्षेत विचार : Formative vs Summative, Teaching methods

🔶 घटक E : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन

Data-based decision making
Quantitative + Qualitative data
Observation, Test, Records
Trend / Average / Comparison
Data = सुधारात्मक अध्यापनासाठी

👉 परीक्षेत विचार : डेटा कशासाठी वापरावा?

🔶 घटक F : विषयज्ञान (इंग्रजी)

LSRW क्रम – Listening → Speaking → Reading → Writing
Communicative Approach (महत्त्वाचा)
Grammar शिकवणे = संवादासाठी
Error = learning process चा भाग
Contextual vocabulary learning
TPR, Pair work, Group work

👉 केंद्रप्रमुख दृष्टी : अध्यापन प्रक्रिया, निरीक्षण बिंदू

🔶 घटक G : संवाद कौशल्ये

Effective communication = Leadership
Types – Verbal, Written, Non-verbal
Active Listening, Feedback, Empathy
Barriers – भाषा, भावना, पूर्वग्रह
Assertive communication (ठाम पण नम्र)
Communication = समन्वय + विश्वास

👉 HM साठी सर्वात महत्त्वाचा घटक

📝 HM / केंद्रप्रमुख परीक्षेसाठी GOLDEN POINTS

✔️ विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
✔️ प्रक्रिया > फक्त निकाल नाही
✔️ संवाद + समन्वय = प्रभावी नेतृत्व
✔️ डेटा वापरून निर्णय
✔️ शिक्षकांना मार्गदर्शन, शिक्षा नाही

अभ्यासक्रम, मूल्यमापन व अध्यापन पद्धती | केंद्रप्रमुख परीक्षा