📘 घटक : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन

MCQ (1–100) — उत्तरांसह

1) माहितीचे विश्लेषण म्हणजे —

A) माहिती साठवणे
B) माहितीचे अर्थ लावणे
C) माहिती जमा करणे
D) माहिती हटवणे
✅ उत्तर : B

2) शैक्षणिक माहितीचे विश्लेषण कशासाठी केले जाते?

A) शिक्षा देण्यासाठी
B) विद्यार्थी प्रगती समजण्यासाठी
C) तुलना करण्यासाठी
D) गुण कमी करण्यासाठी
✅ उत्तर : B

3) Data आधारित अध्यापन म्हणजे —

A) अनुभवावर आधारित
B) उपलब्ध माहितीनुसार नियोजन
C) अंदाजावर आधारित
D) फक्त पाठ्यपुस्तक
✅ उत्तर : B

4) मूल्यमापनातून मिळणारी माहिती वापरली जाते —

A) फाइल ठेवण्यासाठी
B) सुधारात्मक अध्यापनासाठी
C) शिक्षा ठरवण्यासाठी
D) दुर्लक्ष करण्यासाठी
✅ उत्तर : B

5) माहिती संकलनाचे साधन कोणते?

A) चाचणी
B) निरीक्षण
C) प्रश्नावली
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

6) सतत माहिती संकलनाचा फायदा —

A) वेळ वाया
B) अचूक चित्र
C) गोंधळ
D) शिक्षेची भीती
✅ उत्तर : B

7) Formative assessment मधील माहिती —

A) शेवटी वापरली जाते
B) त्वरित वापरली जाते
C) वापरली जात नाही
D) गोपनीय ठेवली जाते
✅ उत्तर : B

8) विद्यार्थ्यांच्या चुकांचे विश्लेषण —

A) टाळावे
B) आवश्यक
C) निरुपयोगी
D) चुकीचे
✅ उत्तर : B

9) निदानात्मक माहितीचा उपयोग —

A) गुण देणे
B) त्रुटी शोधणे
C) वर्गीकरण
D) निवड
✅ उत्तर : B

10) माहिती विश्लेषणात तुलना करणे म्हणजे —

A) स्पर्धा
B) निकषांशी तुलना
C) शिक्षा
D) भेदभाव
✅ उत्तर : B

11) विद्यार्थी उपस्थितीची माहिती वापरून —

A) शिक्षा ठरवतात
B) शिकण्याचा परिणाम समजतो
C) निकाल लावतात
D) अभ्यासक्रम बदलतात
✅ उत्तर : B

12) Learning outcome म्हणजे —

A) परीक्षा
B) अध्यापन
C) अपेक्षित अधिगम परिणाम
D) अभ्यासक्रम
✅ उत्तर : C

13) माहिती विश्लेषणामुळे शिक्षक —

A) अंदाज करतो
B) निर्णय घेतो
C) दुर्लक्ष करतो
D) शिक्षा देतो
✅ उत्तर : B

14) गुणपत्रिकेतील माहिती —

A) निरुपयोगी
B) फक्त पालकांसाठी
C) विश्लेषणासाठी उपयुक्त
D) शिक्षा ठरवण्यासाठी
✅ उत्तर : C

15) विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा आलेख —

A) गोंधळ
B) दृश्य स्वरूप
C) निरुपयोगी
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

16) माहितीचे वर्गीकरण म्हणजे —

A) माहिती नाकारणे
B) गटात विभागणे
C) लपवणे
D) हटवणे
✅ उत्तर : B

17) संख्यात्मक (Quantitative) माहितीचे उदाहरण —

A) निरीक्षण नोंद
B) लेखी उत्तर
C) गुण
D) भावना
✅ उत्तर : C

18) गुणात्मक (Qualitative) माहितीचे उदाहरण —

A) टक्केवारी
B) क्रमांक
C) निरीक्षण नोंद
D) आलेख
✅ उत्तर : C

19) माहिती विश्लेषणासाठी आलेख उपयोगी कारण —

A) सजावटीसाठी
B) पटकन समजते
C) वेळ वाया
D) गोंधळ
✅ उत्तर : B

20) मूल्यमापनातील पारदर्शकता —

A) अनावश्यक
B) आवश्यक
C) त्रासदायक
D) गौण
✅ उत्तर : B

21) माहिती संकलन करताना आवश्यक —

A) नियोजन
B) उद्दिष्ट
C) स्पष्ट निकष
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

22) विद्यार्थी प्रगती अहवाल —

A) शिक्षा
B) मार्गदर्शनाचे साधन
C) गोंधळ
D) फक्त रेकॉर्ड
✅ उत्तर : B

23) माहिती विश्लेषणात वस्तुनिष्ठता म्हणजे —

A) शिक्षक मत
B) पक्षपातरहितता
C) भावना
D) अंदाज
✅ उत्तर : B

24) डेटा आधारित निर्णय —

A) अचूक असतात
B) नेहमी चूक
C) उशिरा
D) अव्यवहार्य
✅ उत्तर : A

25) शैक्षणिक माहितीचा गैरवापर —

A) योग्य
B) अयोग्य
C) आवश्यक
D) उपयुक्त
✅ उत्तर : B

26) विद्यार्थी मूल्यमापनातील माहिती —

A) गुप्त ठेवावी
B) सुधारण्यासाठी वापरावी
C) शिक्षा ठरवावी
D) टाळावी
✅ उत्तर : B

27) माहिती विश्लेषणातून मिळते —

A) भीती
B) दिशादर्शन
C) शिक्षा
D) गोंधळ
✅ उत्तर : B

28) सतत आणि सर्वांगीण मूल्यमापन —

A) एकदाच
B) सातत्यपूर्ण माहिती देते
C) निरुपयोगी
D) अंतिमच
✅ उत्तर : B

29) विद्यार्थी चुका दर्शवतात —

A) अपयश
B) शिकण्याची पायरी
C) निष्क्रियता
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

30) माहिती विश्लेषणातील पहिला टप्पा —

A) निर्णय
B) माहिती संकलन
C) सुधारणा
D) तुलना
✅ उत्तर : B

31) डेटा व्यवस्थापन म्हणजे —

A) माहिती फेकणे
B) माहिती व्यवस्थित साठवणे
C) माहिती नाकारणे
D) माहिती लपवणे
✅ उत्तर : B

32) शैक्षणिक संशोधनात माहिती —

A) गौण
B) मुख्य आधार
C) निरुपयोगी
D) अपायकारक
✅ उत्तर : B

33) विद्यार्थी प्रगतीचे विश्लेषण केल्याने —

A) अध्यापन सुधारते
B) गोंधळ वाढतो
C) वेळ वाया
D) शिस्त कमी
✅ उत्तर : A

34) माहिती विश्लेषण करताना गोपनीयता —

A) टाळावी
B) आवश्यक
C) ऐच्छिक
D) त्रासदायक
✅ उत्तर : B

35) विद्यार्थी उपस्थिती व प्रगतीतील संबंध —

A) नाही
B) अप्रत्यक्ष
C) आहे
D) योगायोग
✅ उत्तर : C

36) माहिती विश्लेषणात निकष (Criteria) म्हणजे —

A) नियम
B) तुलना बिंदू
C) शिक्षा
D) अंदाज
✅ उत्तर : B

37) आलेख वापरून माहिती सादरीकरण —

A) गोंधळ
B) सोपे
C) कठीण
D) वेळखाऊ
✅ उत्तर : B

38) शैक्षणिक माहितीचे स्रोत —

A) चाचणी
B) निरीक्षण
C) अहवाल
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

39) माहिती विश्लेषणाचा फायदा —

A) शिक्षा
B) नियोजन
C) भेदभाव
D) निवड
✅ उत्तर : B

40) शिक्षकासाठी माहिती विश्लेषण —

A) अनावश्यक
B) आवश्यक
C) ऐच्छिक
D) त्रासदायक
✅ उत्तर : B

41) मूल्यमापनातील माहिती वापरून —

A) अध्यापन बदलता येते
B) दुर्लक्ष होते
C) शिक्षा वाढते
D) निकाल लपवता येतो
✅ उत्तर : A

42) विद्यार्थी प्रगतीचा तुलनात्मक अभ्यास —

A) भेदभाव
B) सुधारण्यासाठी
C) शिक्षा
D) निवड
✅ उत्तर : B

43) माहितीचे विश्लेषण सातत्याने केल्यास —

A) गोंधळ
B) अचूकता
C) वेळ वाया
D) अडथळा
✅ उत्तर : B

44) शिक्षक निर्णय घेताना सर्वोत्तम आधार —

A) भावना
B) अनुभव
C) डेटा व निरीक्षण
D) अंदाज
✅ उत्तर : C

45) विद्यार्थी माहितीचा योग्य वापर —

A) गुण देणे
B) मार्गदर्शन
C) शिक्षा
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

46) मूल्यमापनातील विश्वसनीयता —

A) पक्षपात
B) सातत्यपूर्ण निकाल
C) अंदाज
D) भावना
✅ उत्तर : B

47) माहिती विश्लेषणामुळे शिक्षण —

A) अंदाजावर
B) पुराव्यावर आधारित
C) गोंधळयुक्त
D) कठीण
✅ उत्तर : B

48) विद्यार्थी नोंदी (Records) —

A) निरुपयोगी
B) फक्त कागद
C) विश्लेषणासाठी आवश्यक
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C

49) शैक्षणिक निर्णयाची गुणवत्ता —

A) नशिबावर
B) डेटाच्या गुणवत्तेवर
C) वेळेवर
D) अंदाजावर
✅ उत्तर : B

50) माहिती विश्लेषणाचा अंतिम उद्देश —

A) वर्गीकरण
B) गुण देणे
C) शिक्षण सुधारणा
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C

51) माहिती विश्लेषण करताना पहिली काळजी —

A) निकाल लावणे
B) अचूक माहिती
C) तुलना
D) अहवाल
✅ उत्तर : B

52) विद्यार्थी निकालाचे विश्लेषण म्हणजे —

A) गुण मोजणे
B) ताकद व कमजोरी शोधणे
C) शिक्षा
D) वर्गीकरण
✅ उत्तर : B

53) डेटा आधारित अध्यापनात शिक्षक —

A) अंदाज करतो
B) पुराव्यावर निर्णय घेतो
C) केवळ अनुभव वापरतो
D) माहिती दुर्लक्षित करतो
✅ उत्तर : B

54) प्रगती अहवालाचा मुख्य उपयोग —

A) शिक्षा
B) पालकांशी संवाद
C) तुलना
D) वर्गीकरण
✅ उत्तर : B

55) विद्यार्थ्यांच्या चुका वारंवार दिसल्यास —

A) दुर्लक्ष करावे
B) अध्यापन पद्धत बदलावी
C) शिक्षा वाढवावी
D) नापास करावे
✅ उत्तर : B

56) माहिती विश्लेषणात सरासरी (Average) —

A) भ्रम निर्माण करते
B) एकूण चित्र दाखवते
C) निरुपयोगी
D) शिक्षा ठरवते
✅ उत्तर : B

57) टक्केवारीचा उपयोग —

A) तुलना करण्यासाठी
B) शिक्षा देण्यासाठी
C) वर्ग भरण्यासाठी
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : A

58) गुणपत्रिकेतील प्रवाह (Trend) पाहिल्यास —

A) भविष्य वर्तवता येते
B) प्रगती / अधोगती समजते
C) शिक्षा ठरते
D) निकाल रद्द होतो
✅ उत्तर : B

59) माहिती विश्लेषणात Outlier म्हणजे —

A) सामान्य मूल्य
B) फार वेगळे मूल्य
C) सरासरी
D) मध्यम
✅ उत्तर : B

60) डेटा विश्लेषणातील आलेखाचा प्रकार —

A) स्तंभ आलेख
B) वर्तुळ आलेख
C) रेषा आलेख
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

61) विद्यार्थी गटानुसार माहिती विश्लेषण —

A) भेदभाव
B) लक्ष केंद्रित मदत
C) शिक्षा
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : B

62) माहिती संकलनात विश्वसनीय साधन —

A) अफवा
B) चाचणी
C) अंदाज
D) भावना
✅ उत्तर : B

63) एकाच निकषावर मूल्यमापन —

A) पुरेसे
B) अपूर्ण
C) योग्य
D) आवश्यक
✅ उत्तर : B

64) विविध साधनांतून माहिती घेतल्यास —

A) गोंधळ
B) अचूकता वाढते
C) वेळ वाया
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

65) माहिती विश्लेषणात मध्य (Median) वापर —

A) अतिशय मूल्य टाळण्यासाठी
B) शिक्षा देण्यासाठी
C) तुलना टाळण्यासाठी
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : A

66) मूल्यमापनातील निकष स्पष्ट असल्यास —

A) गोंधळ
B) पारदर्शकता
C) पक्षपात
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

67) विद्यार्थी प्रगतीचे सतत निरीक्षण —

A) अनावश्यक
B) आवश्यक
C) त्रासदायक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

68) डेटा विश्लेषणामुळे अध्यापन —

A) स्थिर राहते
B) लवचिक होते
C) कठोर होते
D) विस्कळीत
✅ उत्तर : B

69) माहिती विश्लेषणातून निष्कर्ष काढताना —

A) घाई करावी
B) पुरावा वापरावा
C) भावना वापराव्या
D) अंदाज घ्यावा
✅ उत्तर : B

70) शैक्षणिक माहितीचा योग्य वापर —

A) वर्गीकरण
B) नियोजन
C) शिक्षा
D) नोंद
✅ उत्तर : B

71) विद्यार्थी प्रगतीतील फरक सूचित करतो —

A) अपयश
B) वैयक्तिक गती
C) चूक
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

72) माहिती विश्लेषणात गोपनीयता पाळणे —

A) ऐच्छिक
B) अनावश्यक
C) बंधनकारक
D) त्रासदायक
✅ उत्तर : C

73) शिक्षक व पालक संवादात माहिती —

A) गोंधळ निर्माण करते
B) पारदर्शकता वाढवते
C) उपयोगी नाही
D) शिक्षा वाढवते
✅ उत्तर : B

74) शैक्षणिक निर्णयातील चूक होण्याचे कारण —

A) पुरेसा डेटा
B) अपूर्ण डेटा
C) योग्य विश्लेषण
D) सतत निरीक्षण
✅ उत्तर : B

75) माहिती विश्लेषणातील अहवाल —

A) कागद
B) कृती आराखड्याचा आधार
C) शिक्षा
D) संग्रह
✅ उत्तर : B

76) विद्यार्थी मूल्यमापनातील सातत्य —

A) गरजेचे नाही
B) आवश्यक
C) अपायकारक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

77) डेटा विश्लेषणात तंत्रज्ञानाचा उपयोग —

A) अडथळा
B) उपयुक्त
C) निरुपयोगी
D) धोकादायक
✅ उत्तर : B

78) शैक्षणिक माहितीचे दृश्य सादरीकरण —

A) अवघड
B) समज सुलभ
C) वेळ वाया
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

79) माहिती विश्लेषणातून शाळेला मिळते —

A) शिक्षा
B) सुधारण्याची दिशा
C) गोंधळ
D) दोष
✅ उत्तर : B

80) डेटा आधारित हस्तक्षेप म्हणजे —

A) शिक्षा
B) सुधारात्मक उपाय
C) दुर्लक्ष
D) तुलना
✅ उत्तर : B

81) विद्यार्थी गळती (Dropout) विश्लेषण —

A) अनावश्यक
B) कारण शोधण्यासाठी
C) शिक्षा
D) वेळ वाया
✅ उत्तर : B

82) माहिती विश्लेषणात तुलना करताना —

A) समान निकष वापरावेत
B) वेगळे निकष
C) भावना
D) अंदाज
✅ उत्तर : A

83) विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीतील सातत्य —

A) गरजेचे नाही
B) गुणवत्तेचे लक्षण
C) दोष
D) योगायोग
✅ उत्तर : B

84) शैक्षणिक माहितीचा दीर्घकालीन वापर —

A) अहवालापुरता
B) धोरण ठरवण्यासाठी
C) शिक्षा
D) वर्गीकरण
✅ उत्तर : B

85) शिक्षकाच्या निरीक्षण नोंदी —

A) गौण
B) महत्त्वाच्या
C) निरुपयोगी
D) त्रासदायक
✅ उत्तर : B

86) माहिती विश्लेषण व मूल्यमापन —

A) स्वतंत्र प्रक्रिया
B) परस्परपूरक
C) विरोधी
D) असंबंधित
✅ उत्तर : B

87) शैक्षणिक गुणवत्तेचा आधार —

A) अंदाज
B) पुरावा
C) अफवा
D) नशिब
✅ उत्तर : B

88) माहिती विश्लेषणात सातत्य नसल्यास —

A) अचूकता वाढते
B) निष्कर्ष चुकू शकतात
C) वेळ वाचतो
D) काही फरक नाही
✅ उत्तर : B

89) विद्यार्थी प्रगतीची तुलना —

A) इतरांशी
B) स्वतःच्या मागील कामगिरीशी
C) फक्त हुशारांशी
D) वर्गाशी
✅ उत्तर : B

90) मूल्यमापन माहितीचा मुख्य फायदा —

A) गुण
B) सुधारणा
C) शिक्षा
D) वर्गीकरण
✅ उत्तर : B

91) डेटा विश्लेषणातील नैतिकता —

A) गौण
B) आवश्यक
C) ऐच्छिक
D) अनावश्यक
✅ उत्तर : B

92) माहिती विश्लेषणातून निर्माण होतो —

A) गोंधळ
B) आत्मविश्वास
C) अचूक निर्णय
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C

93) शैक्षणिक माहितीचे संकलन असावे —

A) एकदाच
B) सतत
C) क्वचित
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

94) विद्यार्थी कामगिरीचा अहवाल —

A) अंतिम सत्य
B) सुधारणा प्रक्रियेचा भाग
C) शिक्षा साधन
D) वर्गीकरण
✅ उत्तर : B

95) माहिती विश्लेषणात पारदर्शकता —

A) कमी
B) आवश्यक
C) त्रासदायक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

96) डेटा आधारित अध्यापनाचा परिणाम —

A) निष्क्रिय शिक्षण
B) गुणवत्तापूर्ण शिक्षण
C) गोंधळ
D) कठोरता
✅ उत्तर : B

97) माहिती विश्लेषण वापरून शिक्षक —

A) अंदाज बांधतो
B) अध्यापन सुधारतो
C) दुर्लक्ष करतो
D) शिक्षा देतो
✅ उत्तर : B

98) शैक्षणिक माहितीची अचूकता अवलंबून —

A) संकलन पद्धतीवर
B) अंदाजावर
C) भावना
D) वेळ
✅ उत्तर : A

99) माहिती विश्लेषण हे —

A) पर्यायी काम
B) शिक्षकाचे व्यावसायिक कौशल्य
C) अनावश्यक
D) अतिरिक्त भार
✅ उत्तर : B

100) माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन यांचा अंतिम उद्देश —

A) गुण
B) अहवाल
C) शिक्षण सुधारणा
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C

📌 LAST MINUTE REVISION NOTES

केंद्रप्रमुख / HM परीक्षा – सर्व घटक

🔶 घटक A : भारतीय संविधान व शैक्षणिक तरतुदी

अनुच्छेद 21A – 6 ते 14 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण
RTE Act 2009 – बालहक्क, शाळेची किमान निकष
NEP 2020 – बालकेंद्रित, कौशल्याधारित, बहुभाषिक शिक्षण
शिक्षण – समवर्ती विषय (केंद्र + राज्य)
समावेशक शिक्षण व समान संधी

👉 परीक्षेत विचार : अनुच्छेद, NEP ची वैशिष्ट्ये, RTE उद्देश

🔶 घटक B : शैक्षणिक संस्था व संघटना

NCERT – राष्ट्रीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके
SCERT – राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
DIET – प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण (जिल्हा स्तर)
NCTE – शिक्षक शिक्षण नियमन
UGC – उच्च शिक्षण अनुदान व गुणवत्ता
KVS / NVS / CBSE – केंद्र शासन प्रणाली

👉 परीक्षेत विचार : कोणती संस्था – कोणते कार्य

🔶 घटक C : ICT वापर

ICT = Teaching aid (शिक्षकाचा पर्याय नाही)
DIKSHA, LMS, Google Classroom
Blended learning / Flipped classroom
Digital Divide – तंत्रज्ञानातील असमानता
ICT + Pedagogy + Content = प्रभावी शिक्षण

👉 परीक्षेत विचार : ICT चे फायदे, मर्यादा, योग्य वापर

🔶 घटक D : अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन

अभ्यासक्रम = नियोजित शैक्षणिक अनुभव
बालकेंद्रित अध्यापन – शिक्षक = facilitator
Bloom’s Taxonomy – ज्ञान → समज → उपयोग → विश्लेषण → निर्मिती
Formative assessment – सुधारणा
Summative assessment – अंतिम निकाल
CCE – सातत्यपूर्ण व सर्वांगीण

👉 परीक्षेत विचार : Formative vs Summative, Teaching methods

🔶 घटक E : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन

Data-based decision making
Quantitative + Qualitative data
Observation, Test, Records
Trend / Average / Comparison
Data = सुधारात्मक अध्यापनासाठी

👉 परीक्षेत विचार : डेटा कशासाठी वापरावा?

🔶 घटक F : विषयज्ञान (इंग्रजी)

LSRW क्रम – Listening → Speaking → Reading → Writing
Communicative Approach (महत्त्वाचा)
Grammar शिकवणे = संवादासाठी
Error = learning process चा भाग
Contextual vocabulary learning
TPR, Pair work, Group work

👉 केंद्रप्रमुख दृष्टी : अध्यापन प्रक्रिया, निरीक्षण बिंदू

🔶 घटक G : संवाद कौशल्ये

Effective communication = Leadership
Types – Verbal, Written, Non-verbal
Active Listening, Feedback, Empathy
Barriers – भाषा, भावना, पूर्वग्रह
Assertive communication (ठाम पण नम्र)
Communication = समन्वय + विश्वास

👉 HM साठी सर्वात महत्त्वाचा घटक

📝 HM / केंद्रप्रमुख परीक्षेसाठी GOLDEN POINTS

✔️ विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
✔️ प्रक्रिया > फक्त निकाल नाही
✔️ संवाद + समन्वय = प्रभावी नेतृत्व
✔️ डेटा वापरून निर्णय
✔️ शिक्षकांना मार्गदर्शन, शिक्षा नाही

माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन | केंद्रप्रमुख परीक्षा