📘 घटक : संवाद कौशल्ये

MCQ (1–100) — उत्तरांसह

1) संवाद म्हणजे —

A) फक्त बोलणे
B) माहिती देणे व घेणे
C) भाषण
D) आदेश
✅ उत्तर : B

2) संवादाचे मुख्य घटक किती?

A) 3
B) 4
C) 5
D) 6
✅ उत्तर : C
(Sender–Message–Medium–Receiver–Feedback)

3) प्रभावी संवादासाठी सर्वात महत्त्वाचे —

A) मोठा आवाज
B) स्पष्टता
C) लांब भाषण
D) कडकपणा
✅ उत्तर : B

4) संवादाचे प्रकार —

A) फक्त मौखिक
B) मौखिक व लिखित
C) मौखिक, लिखित व अवाचिक
D) फक्त लिखित
✅ उत्तर : C

5) मौखिक संवादाचे उदाहरण —

A) सूचना फलक
B) पत्र
C) भाषण
D) नोटीस
✅ उत्तर : C

6) लिखित संवादाचे उदाहरण —

A) संभाषण
B) हावभाव
C) ई-मेल
D) आवाज
✅ उत्तर : C

7) अवाचिक संवाद म्हणजे —

A) पत्र
B) फोन
C) देहबोली
D) भाषण
✅ उत्तर : C

8) अवाचिक संवादात समाविष्ट —

A) हावभाव
B) चेहऱ्यावरील भाव
C) देहबोली
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

9) संवादात Feedback म्हणजे —

A) शिक्षा
B) प्रतिसाद
C) आदेश
D) सूचना
✅ उत्तर : B

10) संवाद प्रभावी ठरण्यासाठी Feedback —

A) नको
B) आवश्यक
C) टाळावा
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

11) शिक्षक–विद्यार्थी संवादात —

A) भीती असावी
B) एकतर्फीपणा
C) मोकळेपणा
D) दडपण
✅ उत्तर : C

12) केंद्रप्रमुखासाठी प्रभावी संवाद महत्त्वाचा कारण —

A) नियंत्रण
B) नेतृत्व
C) स्पर्धा
D) शिस्त
✅ उत्तर : B

13) Active Listening म्हणजे —

A) फक्त ऐकणे
B) लक्षपूर्वक ऐकणे
C) मध्येच बोलणे
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

14) Active Listening मध्ये समाविष्ट —

A) नजर संपर्क
B) प्रतिसाद
C) लक्ष
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

15) शाळा व्यवस्थापनात संवाद आवश्यक कारण —

A) आदेश देण्यासाठी
B) समन्वयासाठी
C) शिक्षा देण्यासाठी
D) अहवालासाठी
✅ उत्तर : B

16) पालक–शिक्षक संवादाचा उद्देश —

A) तक्रार
B) दोष शोधणे
C) विद्यार्थी प्रगती
D) वाद
✅ उत्तर : C

17) प्रभावी लिखित संवादाचे गुणधर्म —

A) लांब वाक्य
B) स्पष्ट व संक्षिप्त
C) अवघड शब्द
D) अस्पष्ट
✅ उत्तर : B

18) संवादातील अडथळे (Barriers) —

A) भाषा
B) भावना
C) पूर्वग्रह
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

19) संवादातील भाषिक अडथळा —

A) आवाज
B) वेगळी भाषा
C) देहबोली
D) अंतर
✅ उत्तर : B

20) प्रभावी संवादात देहबोली —

A) गौण
B) अत्यंत महत्त्वाची
C) निरुपयोगी
D) अडथळा
✅ उत्तर : B

21) डोळ्यांचा संपर्क (Eye contact) —

A) गैरसोयीचा
B) अवाचिक संवादाचा भाग
C) टाळावा
D) उद्धटपणा
✅ उत्तर : B

22) आवाजाचा टोन (Tone) दर्शवतो —

A) शब्द
B) भावना
C) अर्थ
D) व्याकरण
✅ उत्तर : B

23) शालेय नेतृत्वात संवाद शैली —

A) हुकूमशाही
B) सहभागात्मक
C) एकतर्फी
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

24) Empathy म्हणजे —

A) भीती
B) सहानुभूती
C) राग
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

25) Empathetic communication म्हणजे —

A) कडक बोलणे
B) समजून घेऊन बोलणे
C) आदेश देणे
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

26) शाळेतील संघर्ष सोडवण्यासाठी —

A) आदेश
B) संवाद
C) शिक्षा
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

27) प्रभावी सूचना देताना —

A) अस्पष्ट
B) लांब
C) सोपी व थेट
D) कडक
✅ उत्तर : C

28) संवादात आत्मविश्वास —

A) चुकीचा
B) आवश्यक
C) धोकादायक
D) अनावश्यक
✅ उत्तर : B

29) मौखिक संवादाचा तोटा —

A) त्वरित
B) गैरसमज होऊ शकतो
C) प्रभावी
D) लवचिक
✅ उत्तर : B

30) लिखित संवादाचा फायदा —

A) पुरावा
B) गोंधळ
C) विस्मरण
D) उशीर
✅ उत्तर : A

31) शाळा परिपत्रक (Circular) म्हणजे —

A) मौखिक संवाद
B) लिखित औपचारिक संवाद
C) अवाचिक
D) अनौपचारिक
✅ उत्तर : B

32) संवादात स्पष्ट उद्देश असावा कारण —

A) वेळ वाचतो
B) समज सोपी होते
C) गोंधळ टळतो
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

33) सकारात्मक भाषा वापर —

A) संघर्ष वाढवते
B) विश्वास वाढवते
C) भीती निर्माण करते
D) नियंत्रण कमी
✅ उत्तर : B

34) केंद्रप्रमुखासाठी सर्वात महत्त्वाचा संवाद प्रकार —

A) आदेशात्मक
B) समन्वयात्मक
C) स्पर्धात्मक
D) कठोर
✅ उत्तर : B

35) ऐकण्यात चुका होण्याचे कारण —

A) लक्ष न देणे
B) पूर्वग्रह
C) घाई
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

36) Assertive communication म्हणजे —

A) आक्रमक
B) मवाळ
C) ठाम पण नम्र
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : C

37) आक्रमक संवाद (Aggressive) —

A) प्रभावी
B) संघर्ष वाढवतो
C) सकारात्मक
D) आवश्यक
✅ उत्तर : B

38) Passive communication —

A) मते मांडतो
B) टाळतो
C) ठाम असतो
D) नेतृत्व
✅ उत्तर : B

39) शाळेतील बैठकांमध्ये संवाद —

A) एकतर्फी
B) सहभागात्मक
C) गोंधळ
D) शांत
✅ उत्तर : B

40) संवाद सुधारण्यासाठी —

A) सराव
B) अभिप्राय
C) आत्मपरीक्षण
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

41) फोनवर संवाद करताना —

A) देहबोली महत्त्वाची
B) आवाजाचा टोन महत्त्वाचा
C) लेखन
D) नजर संपर्क
✅ उत्तर : B

42) शाळेतील नोटीस —

A) अनौपचारिक
B) लिखित औपचारिक
C) मौखिक
D) अवाचिक
✅ उत्तर : B

43) संवादात समज न झाल्यास —

A) दुर्लक्ष
B) पुन्हा स्पष्ट करणे
C) राग
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

44) प्रभावी संवादासाठी भाषा —

A) अवघड
B) साधी
C) तांत्रिक
D) लांब
✅ उत्तर : B

45) पालकांशी संवाद करताना —

A) बचावात्मक
B) आदरयुक्त
C) दुर्लक्ष
D) आक्रमक
✅ उत्तर : B

46) संवादातील सांस्कृतिक संवेदनशीलता —

A) अनावश्यक
B) आवश्यक
C) गौण
D) चूक
✅ उत्तर : B

47) प्रभावी संवादात विश्वास —

A) अडथळा
B) पाया
C) धोका
D) गौण
✅ उत्तर : B

48) लेखी संवादात चुका टाळण्यासाठी —

A) घाई
B) पुनर्वाचन
C) दुर्लक्ष
D) अंदाज
✅ उत्तर : B

49) केंद्रप्रमुखासाठी संवाद कौशल्ये —

A) ऐच्छिक
B) अत्यावश्यक
C) गौण
D) निरुपयोगी
✅ उत्तर : B

50) शाळेतील सकारात्मक वातावरणाचे साधन —

A) नियंत्रण
B) संवाद
C) नियम
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

51) शाळेतील नेतृत्व प्रभावी ठरण्यासाठी —

A) कडक आदेश
B) प्रभावी संवाद
C) जास्त नियम
D) नियंत्रण
✅ उत्तर : B

52) दोन व्यक्तींमध्ये संदेश न पोहोचण्याचे मुख्य कारण —

A) वेळ
B) संवादातील अडथळे
C) माहिती
D) माध्यम
✅ उत्तर : B

53) संवाद प्रक्रियेत “Medium” म्हणजे —

A) संदेश
B) पाठवणारा
C) माध्यम
D) प्रतिसाद
✅ उत्तर : C

54) प्रभावी शालेय प्रशासनासाठी आवश्यक —

A) फक्त नियम
B) फक्त अधिकार
C) संवाद व समन्वय
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C

55) शिक्षकांशी संवाद करताना केंद्रप्रमुखाने —

A) आक्रमक असावे
B) सहकार्यपूर्ण असावे
C) मौन बाळगावे
D) फक्त आदेश द्यावेत
✅ उत्तर : B

56) संवादात चुकीचा अर्थ लावला जाणे म्हणजे —

A) Feedback
B) Noise
C) Encoding
D) Channel
✅ उत्तर : B

57) प्रभावी संवादात संदेश —

A) लांब असावा
B) अस्पष्ट असावा
C) स्पष्ट असावा
D) तांत्रिक असावा
✅ उत्तर : C

58) शाळेतील बैठकीत सहभाग वाढवण्यासाठी —

A) एकतर्फी बोलणे
B) प्रश्नोत्तर
C) आदेश
D) भाषण
✅ उत्तर : B

59) संवाद कौशल्यांचा थेट परिणाम —

A) तणाव वाढ
B) गैरसमज
C) विश्वास निर्माण
D) संघर्ष
✅ उत्तर : C

60) “Listening” हे कौशल्य म्हणजे —

A) ऐकण्याची प्रक्रिया
B) शब्द समजून घेणे
C) लक्षपूर्वक ऐकणे व प्रतिसाद
D) फक्त शांत बसणे
✅ उत्तर : C

61) शाळेत संघर्ष निर्माण झाल्यास पहिला उपाय —

A) शिक्षा
B) नोटीस
C) संवाद
D) बदली
✅ उत्तर : C

62) प्रभावी संवादासाठी वेळेचे महत्त्व —

A) गौण
B) आवश्यक
C) अनावश्यक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

63) पालकांशी संवाद करताना केंद्रप्रमुखाने —

A) बचावात्मक भूमिका
B) ऐकून घेण्याची भूमिका
C) आक्रमक भूमिका
D) दुर्लक्ष
✅ उत्तर : B

64) लिखित संवाद अधिक प्रभावी ठरतो कारण —

A) त्वरित असतो
B) पुरावा म्हणून राहतो
C) लांब असतो
D) अवाचिक असतो
✅ उत्तर : B

65) शाळेत सकारात्मक संवाद वातावरण —

A) भीती निर्माण करते
B) सहभाग वाढवते
C) नियंत्रण कमी करते
D) शिस्त ढासळवते
✅ उत्तर : B

66) संवादातील “Encoding” म्हणजे —

A) संदेश समजणे
B) प्रतिसाद देणे
C) संदेश शब्दांत मांडणे
D) माध्यम निवड
✅ उत्तर : C

67) संवादातील “Decoding” म्हणजे —

A) संदेश पाठवणे
B) संदेश समजून घेणे
C) माध्यम निवड
D) प्रतिसाद टाळणे
✅ उत्तर : B

68) केंद्रप्रमुख म्हणून चुकीचा संवाद परिणाम —

A) विश्वास वाढ
B) गैरसमज
C) सहकार्य
D) प्रेरणा
✅ उत्तर : B

69) शिक्षक–पालक बैठकीत —

A) वाद टाळावा
B) सहानुभूती ठेवावी
C) स्पष्ट माहिती द्यावी
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

70) संवाद कौशल्ये विकसित होतात —

A) जन्मजात
B) सरावाने
C) शिक्षेने
D) भीतीने
✅ उत्तर : B

71) प्रभावी संवादात प्रश्न विचारणे —

A) अडथळा
B) आवश्यक
C) गैरसोयीचे
D) टाळावे
✅ उत्तर : B

72) “Open Communication” म्हणजे —

A) गुप्त संवाद
B) मोकळा व पारदर्शक संवाद
C) फक्त लिखित
D) एकतर्फी
✅ उत्तर : B

73) शाळेतील तक्रारी हाताळताना —

A) दुर्लक्ष
B) ऐकून समजून घेणे
C) शिक्षा
D) नोटीस
✅ उत्तर : B

74) संवादात भावना नियंत्रण —

A) अनावश्यक
B) आवश्यक
C) अशक्य
D) चूक
✅ उत्तर : B

75) प्रभावी नेतृत्व संवाद —

A) आदेशात्मक
B) प्रेरणादायी
C) मौन
D) कठोर
✅ उत्तर : B

76) शिक्षकांमध्ये विश्वास निर्माण करण्यासाठी —

A) पारदर्शक संवाद
B) गुप्तता
C) आदेश
D) शिक्षा
✅ उत्तर : A

77) शाळेतील गैरसमज दूर करण्यासाठी —

A) चर्चा
B) अफवा
C) दुर्लक्ष
D) शिक्षा
✅ उत्तर : A

78) संवादातील “Noise” चे उदाहरण —

A) शांतता
B) चुकीचा अर्थ
C) स्पष्ट संदेश
D) प्रतिसाद
✅ उत्तर : B

79) प्रभावी संवादाचे लक्षण —

A) गोंधळ
B) स्पष्ट समज
C) तणाव
D) संघर्ष
✅ उत्तर : B

80) केंद्रप्रमुखासाठी संवाद कौशल्यांचा उपयोग —

A) प्रशासन
B) शैक्षणिक नेतृत्व
C) समन्वय
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

81) संवाद शैली बदलावी लागते कारण —

A) प्रत्येक व्यक्ती वेगळी
B) नियम
C) वेळ
D) ठिकाण
✅ उत्तर : A

82) विद्यार्थ्यांशी संवाद करताना —

A) दडपण
B) प्रोत्साहन
C) भीती
D) कठोरता
✅ उत्तर : B

83) संवादाचा नैतिक पैलू —

A) सत्य
B) आदर
C) गोपनीयता
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

84) शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांशी संवाद —

A) वेगळा असावा
B) समान आदराचा
C) टाळावा
D) औपचारिकच
✅ उत्तर : B

85) शालेय वातावरण सुधारण्याचे प्रभावी साधन —

A) नियम
B) संवाद
C) नियंत्रण
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

86) संवादातील स्पष्टता नसल्यास —

A) सहकार्य वाढते
B) गैरसमज निर्माण होतो
C) विश्वास वाढतो
D) प्रेरणा मिळते
✅ उत्तर : B

87) प्रभावी संवादासाठी आवश्यक कौशल्य —

A) ऐकणे
B) स्पष्ट बोलणे
C) सकारात्मक दृष्टी
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D

88) “Two-way communication” म्हणजे —

A) भाषण
B) आदेश
C) प्रतिसादासह संवाद
D) नोटीस
✅ उत्तर : C

89) केंद्रप्रमुखाच्या संवादाचा परिणाम —

A) फक्त प्रशासनावर
B) संपूर्ण शाळेच्या वातावरणावर
C) फक्त शिक्षकांवर
D) फक्त पालकांवर
✅ उत्तर : B

90) संवादातून नेतृत्व सिद्ध होते कारण —

A) नियंत्रण
B) प्रभाव
C) भीती
D) अधिकार
✅ उत्तर : B

91) शिक्षक प्रेरणा वाढवण्यासाठी —

A) संवाद आवश्यक
B) शिक्षा आवश्यक
C) नियम आवश्यक
D) मौन आवश्यक
✅ उत्तर : A

92) संवादातील सकारात्मक भाषा —

A) संघर्ष वाढवते
B) विश्वास वाढवते
C) गोंधळ
D) तणाव
✅ उत्तर : B

93) शाळेतील समस्या सोडवण्यासाठी —

A) आदेश
B) संवाद व चर्चा
C) शिक्षा
D) नोटीस
✅ उत्तर : B

94) केंद्रप्रमुखाने संवादात काय टाळावे?

A) ऐकणे
B) पूर्वग्रह
C) स्पष्टता
D) सहानुभूती
✅ उत्तर : B

95) संवाद कौशल्ये —

A) जन्मजात असतात
B) शिकवता व शिकता येतात
C) अनावश्यक
D) फक्त काहींसाठी
✅ उत्तर : B

96) प्रभावी संवादाचे अंतिम उद्दिष्ट —

A) आदेश पालन
B) समज व सहकार्य
C) नियंत्रण
D) शिक्षा
✅ उत्तर : B

97) केंद्रप्रमुखासाठी सर्वोत्तम संवाद धोरण —

A) आदेश देणे
B) ऐकून मार्गदर्शन करणे
C) मौन
D) कठोरता
✅ उत्तर : B

98) संवादातून निर्माण होते —

A) भीती
B) संबंध
C) तणाव
D) संघर्ष
✅ उत्तर : B

99) शाळेतील विश्वासार्ह नेतृत्व —

A) भीतीवर आधारित
B) संवादावर आधारित
C) शिक्षेवर आधारित
D) नियंत्रणावर आधारित
✅ उत्तर : B

100) केंद्रप्रमुख परीक्षेच्या दृष्टीने संवाद कौशल्यांचा गाभा —

A) बोलणे
B) ऐकणे
C) समन्वय व नेतृत्व
D) आदेश
✅ उत्तर : C

📌 LAST MINUTE REVISION NOTES

केंद्रप्रमुख / HM परीक्षा – सर्व घटक

🔶 घटक A : भारतीय संविधान व शैक्षणिक तरतुदी

अनुच्छेद 21A – 6 ते 14 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण
RTE Act 2009 – बालहक्क, शाळेची किमान निकष
NEP 2020 – बालकेंद्रित, कौशल्याधारित, बहुभाषिक शिक्षण
शिक्षण – समवर्ती विषय (केंद्र + राज्य)
समावेशक शिक्षण व समान संधी

👉 परीक्षेत विचार : अनुच्छेद, NEP ची वैशिष्ट्ये, RTE उद्देश

🔶 घटक B : शैक्षणिक संस्था व संघटना

NCERT – राष्ट्रीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके
SCERT – राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
DIET – प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण (जिल्हा स्तर)
NCTE – शिक्षक शिक्षण नियमन
UGC – उच्च शिक्षण अनुदान व गुणवत्ता
KVS / NVS / CBSE – केंद्र शासन प्रणाली

👉 परीक्षेत विचार : कोणती संस्था – कोणते कार्य

🔶 घटक C : ICT वापर

ICT = Teaching aid (शिक्षकाचा पर्याय नाही)
DIKSHA, LMS, Google Classroom
Blended learning / Flipped classroom
Digital Divide – तंत्रज्ञानातील असमानता
ICT + Pedagogy + Content = प्रभावी शिक्षण

👉 परीक्षेत विचार : ICT चे फायदे, मर्यादा, योग्य वापर

🔶 घटक D : अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन

अभ्यासक्रम = नियोजित शैक्षणिक अनुभव
बालकेंद्रित अध्यापन – शिक्षक = facilitator
Bloom’s Taxonomy – ज्ञान → समज → उपयोग → विश्लेषण → निर्मिती
Formative assessment – सुधारणा
Summative assessment – अंतिम निकाल
CCE – सातत्यपूर्ण व सर्वांगीण

👉 परीक्षेत विचार : Formative vs Summative, Teaching methods

🔶 घटक E : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन

Data-based decision making
Quantitative + Qualitative data
Observation, Test, Records
Trend / Average / Comparison
Data = सुधारात्मक अध्यापनासाठी

👉 परीक्षेत विचार : डेटा कशासाठी वापरावा?

🔶 घटक F : विषयज्ञान (इंग्रजी)

LSRW क्रम – Listening → Speaking → Reading → Writing
Communicative Approach (महत्त्वाचा)
Grammar शिकवणे = संवादासाठी
Error = learning process चा भाग
Contextual vocabulary learning
TPR, Pair work, Group work

👉 केंद्रप्रमुख दृष्टी : अध्यापन प्रक्रिया, निरीक्षण बिंदू

🔶 घटक G : संवाद कौशल्ये

Effective communication = Leadership
Types – Verbal, Written, Non-verbal
Active Listening, Feedback, Empathy
Barriers – भाषा, भावना, पूर्वग्रह
Assertive communication (ठाम पण नम्र)
Communication = समन्वय + विश्वास

👉 HM साठी सर्वात महत्त्वाचा घटक

📝 HM / केंद्रप्रमुख परीक्षेसाठी GOLDEN POINTS

✔️ विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
✔️ प्रक्रिया > फक्त निकाल नाही
✔️ संवाद + समन्वय = प्रभावी नेतृत्व
✔️ डेटा वापरून निर्णय
✔️ शिक्षकांना मार्गदर्शन, शिक्षा नाही

संवाद कौशल्ये | केंद्रप्रमुख परीक्षा