शैक्षणिक संस्था व संघटना | केंद्रप्रमुख परीक्षा
(100 MCQ – उत्तरांसह)
1) राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद कोणती?
A) SCERT
B) NCERT
C) NCTE
D) UGC
✅ उत्तर : B
2) NCERT चे मुख्य कार्य कोणते?
A) शिक्षक भरती
B) अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तक निर्मिती
C) परीक्षा आयोजन
D) शाळा तपासणी
✅ उत्तर : B
3) NCERT चे मुख्यालय कुठे आहे?
A) मुंबई
B) पुणे
C) नवी दिल्ली
D) चेन्नई
✅ उत्तर : C
4) राज्यस्तरीय शैक्षणिक संशोधन संस्था —
A) NCERT
B) DIET
C) SCERT
D) NCTE
✅ उत्तर : C
5) SCERT चे मुख्य कार्य —
A) शिक्षक नियमन
B) राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
C) अनुदान
D) परीक्षा
✅ उत्तर : B
6) जिल्हास्तरीय शिक्षक प्रशिक्षण संस्था —
A) NCERT
B) SCERT
C) DIET
D) UGC
✅ उत्तर : C
7) DIET कोणत्या स्तरासाठी कार्य करते?
A) उच्च शिक्षण
B) माध्यमिक
C) प्राथमिक
D) महाविद्यालय
✅ उत्तर : C
8) शिक्षक शिक्षणाचे नियमन करणारी संस्था —
A) UGC
B) SCERT
C) NCTE
D) NCERT
✅ उत्तर : C
9) NCTE चा पूर्ण अर्थ —
A) National Council of Teacher Education
B) National Curriculum for Teacher Education
C) National Committee of Teacher Education
D) New Council for Teacher Examination
✅ उत्तर : A
10) उच्च शिक्षणासाठी अनुदान देणारी संस्था —
A) AICTE
B) NCERT
C) UGC
D) NCTE
✅ उत्तर : C
11) UGC म्हणजे —
A) University Grant Commission
B) University Grants Commission
C) United Grant Commission
D) Union Grant Council
✅ उत्तर : B
12) UGC चे मुख्य कार्य —
A) शालेय अभ्यासक्रम
B) शिक्षक प्रशिक्षण
C) उच्च शिक्षण गुणवत्ता व अनुदान
D) परीक्षा आयोजन
✅ उत्तर : C
13) AICTE संबंधित आहे —
A) शालेय शिक्षण
B) शिक्षक शिक्षण
C) तांत्रिक शिक्षण
D) प्राथमिक शिक्षण
✅ उत्तर : C
14) केंद्रीय विद्यालय संघटना —
A) राज्य शासन
B) खासगी
C) केंद्र शासन
D) विद्यापीठ
✅ उत्तर : C
15) KVS शाळा प्रामुख्याने कुणासाठी?
A) ग्रामीण
B) संरक्षण कर्मचारी मुले
C) खासगी
D) अनुदानित
✅ उत्तर : B
16) नवोदय विद्यालये कोणासाठी स्थापन झाली?
A) शहरी विद्यार्थी
B) खासगी शाळा
C) ग्रामीण हुशार विद्यार्थी
D) दिव्यांग विद्यार्थी
✅ उत्तर : C
17) नवोदय विद्यालय कोणत्या संस्थेअंतर्गत?
A) SCERT
B) NCERT
C) NVS
D) CBSE
✅ उत्तर : C
18) NVS म्हणजे —
A) National Vidyalaya Scheme
B) Navodaya Vidyalaya Samiti
C) National Village School
D) New Vidyalaya System
✅ उत्तर : B
19) CBSE म्हणजे —
A) Central Board of Secondary Education
B) Council of Board School Education
C) Central Bureau of School Education
D) Combined Board of Secondary Education
✅ उत्तर : A
20) CBSE ही —
A) राज्य मंडळ
B) केंद्रीय मंडळ
C) विद्यापीठ
D) खासगी संस्था
✅ उत्तर : B
21) महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ —
A) MSBSHSE
B) SCERT
C) NCERT
D) NCTE
✅ उत्तर : A
22) राज्य मंडळाचे मुख्य कार्य —
A) पाठ्यपुस्तके
B) परीक्षा व प्रमाणपत्र
C) शिक्षक प्रशिक्षण
D) अनुदान
✅ उत्तर : B
23) DIET कोणत्या स्तरावर कार्य करते?
A) राष्ट्रीय
B) राज्य
C) जिल्हा
D) तालुका
✅ उत्तर : C
24) शिक्षकांचा व्यावसायिक विकास —
A) UGC
B) SCERT
C) DIET
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
25) उच्च शिक्षण आयोग (NEP 2020) —
A) UGC
B) AICTE
C) HECI
D) NCTE
✅ उत्तर : C
26) HECI चा उद्देश —
A) परीक्षा
B) एकात्मिक नियमन
C) शिक्षक भरती
D) शालेय शिक्षण
✅ उत्तर : B
27) NCERT खालीलपैकी कोणत्या स्तरासाठी?
A) फक्त प्राथमिक
B) शालेय शिक्षण
C) उच्च शिक्षण
D) व्यावसायिक
✅ उत्तर : B
28) SCERT ची रचना —
A) केंद्र
B) राज्य
C) जिल्हा
D) खासगी
✅ उत्तर : B
29) शिक्षक प्रशिक्षण महाविद्यालयांवर नियंत्रण —
A) UGC
B) NCTE
C) SCERT
D) NCERT
✅ उत्तर : B
30) विद्यापीठे स्थापन होतात —
A) केंद्र सरकार
B) राज्य सरकार
C) केंद्र / राज्य कायद्याने
D) खासगी
✅ उत्तर : C
31) मुक्त विद्यापीठाचे उदाहरण —
A) IGNOU
B) DU
C) MU
D) PU
✅ उत्तर : A
32) IGNOU म्हणजे —
A) Indian National Govt Open University
B) Indira Gandhi National Open University
C) International Govt Open University
D) Indian Global Open University
✅ उत्तर : B
33) मुक्त व दूरस्थ शिक्षण —
A) पारंपरिक
B) लवचिक
C) कडक
D) मर्यादित
✅ उत्तर : B
34) शिक्षक प्रशिक्षण संस्थांचे मानांकन —
A) UGC
B) AICTE
C) NCTE
D) SCERT
✅ उत्तर : C
35) शैक्षणिक धोरणाची अंमलबजावणी —
A) फक्त केंद्र
B) फक्त राज्य
C) केंद्र व राज्य
D) खासगी
✅ उत्तर : C
36) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाची शिफारस करणारी संस्था —
A) कोठारी आयोग
B) कस्तुरीरंगन समिती
C) मुदालियार आयोग
D) राधाकृष्णन आयोग
✅ उत्तर : B
37) शिक्षकांसाठी सेवांतर्गत प्रशिक्षण —
A) एकदाच
B) ऐच्छिक
C) सतत
D) बंद
✅ उत्तर : C
38) DIKSHA पोर्टल कोणत्या संस्थेद्वारे?
A) SCERT
B) NCERT
C) MHRD
D) CBSE
✅ उत्तर : C
39) NCERT पाठ्यपुस्तके —
A) राज्यासाठी
B) केंद्रासाठी
C) CBSE साठी
D) सर्वांसाठी संदर्भ
✅ उत्तर : D
40) राज्य शैक्षणिक धोरण अंमल —
A) NCERT
B) SCERT
C) DIET
D) UGC
✅ उत्तर : B
41) शिक्षक भरती थेट कोण करते?
A) NCTE
B) NCERT
C) शासन
D) UGC
✅ उत्तर : C
42) SCERT खाली कार्य करणारी संस्था —
A) DIET
B) UGC
C) AICTE
D) CBSE
✅ उत्तर : A
43) शालेय पाठ्यपुस्तक निर्मिती (राज्य) —
A) NCERT
B) SCERT
C) DIET
D) UGC
✅ उत्तर : B
44) शैक्षणिक संशोधनाचे कार्य —
A) NCERT
B) SCERT
C) दोन्ही
D) UGC
✅ उत्तर : C
45) शालेय शिक्षणातील धोरणात्मक मार्गदर्शन —
A) केंद्र सरकार
B) राज्य सरकार
C) NCERT
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
46) शिक्षक पात्रता निकष ठरवते —
A) UGC
B) SCERT
C) NCTE
D) NCERT
✅ उत्तर : C
47) शैक्षणिक संस्थांचा मुख्य उद्देश —
A) नफा
B) परीक्षा
C) गुणवत्ता शिक्षण
D) स्पर्धा
✅ उत्तर : C
48) शिक्षणातील समन्वय साधणारी संस्था —
A) HECI
B) SCERT
C) NCERT
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
49) शिक्षक प्रशिक्षणाचा पाया —
A) अभ्यासक्रम
B) नियमन
C) गुणवत्ता
D) सर्व
✅ उत्तर : D
50) आधुनिक शैक्षणिक संस्था —
A) निष्क्रिय
B) गतिशील
C) कडक
D) मर्यादित
✅ उत्तर : B
51) शालेय शिक्षणासाठी राष्ट्रीय स्तरावर धोरणात्मक मार्गदर्शन —
A) UGC
B) NCERT
C) AICTE
D) NCTE
✅ उत्तर : B
52) शिक्षक प्रशिक्षण संस्थांची मान्यता देण्याचे कार्य —
A) SCERT
B) DIET
C) NCTE
D) UGC
✅ उत्तर : C
53) प्राथमिक शिक्षकांसाठी सेवांतर्गत प्रशिक्षण —
A) NCERT
B) SCERT
C) DIET
D) UGC
✅ उत्तर : C
54) SCERT च्या कार्यक्षेत्रात काय समाविष्ट आहे?
A) उच्च शिक्षण
B) राज्यस्तरीय शालेय शिक्षण
C) खासगी शाळा
D) विद्यापीठे
✅ उत्तर : B
55) NCERT च्या पाठ्यपुस्तकांचा वापर —
A) फक्त CBSE
B) फक्त राज्य मंडळ
C) संदर्भ म्हणून सर्वत्र
D) फक्त खासगी
✅ उत्तर : C
56) राज्य मंडळाचे (Board) प्रमुख कार्य —
A) शिक्षक प्रशिक्षण
B) अभ्यासक्रम निर्मिती
C) परीक्षा व प्रमाणपत्र
D) शाळा तपासणी
✅ उत्तर : C
57) मुक्त व दूरस्थ शिक्षणात अग्रगण्य संस्था —
A) DU
B) MU
C) IGNOU
D) PU
✅ उत्तर : C
58) IGNOU मुख्यतः कोणासाठी उपयुक्त?
A) नियमित विद्यार्थी
B) अपूर्ण शिक्षण घेणारे
C) फक्त शिक्षक
D) शालेय विद्यार्थी
✅ उत्तर : B
59) AICTE ची स्थापना कोणत्या क्षेत्रासाठी?
A) शालेय शिक्षण
B) शिक्षक शिक्षण
C) तांत्रिक शिक्षण
D) प्राथमिक शिक्षण
✅ उत्तर : C
60) उच्च शिक्षणातील नियमन सुलभ करण्यासाठी NEP 2020 मध्ये —
A) UGC मजबूत
B) AICTE रद्द
C) HECI ची संकल्पना
D) SCERT विस्तारित
✅ उत्तर : C
61) केंद्रीय विद्यालये कोणत्या मंडळाशी संलग्न?
A) राज्य मंडळ
B) ICSE
C) CBSE
D) NCERT
✅ उत्तर : C
62) नवोदय विद्यालयांची प्रवेश प्रक्रिया —
A) शुल्काधारित
B) चाचणीआधारित
C) मुलाखत
D) शिफारस
✅ उत्तर : B
63) नवोदय विद्यालये कोणत्या भागात अधिक?
A) शहरी
B) ग्रामीण
C) महानगर
D) औद्योगिक
✅ उत्तर : B
64) शिक्षक व्यावसायिक विकासासाठी उपयुक्त संस्था —
A) DIET
B) SCERT
C) NCERT
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
65) DIET ची स्थापना करण्यामागील उद्देश —
A) परीक्षा
B) प्रशासन
C) प्राथमिक शिक्षण गुणवत्ता
D) अनुदान
✅ उत्तर : C
66) राज्यस्तरीय पाठ्यपुस्तक निर्मिती —
A) NCERT
B) SCERT
C) DIET
D) UGC
✅ उत्तर : B
67) UGC मुख्यतः कोणत्या स्तराशी संबंधित आहे?
A) प्राथमिक
B) माध्यमिक
C) उच्च शिक्षण
D) शिक्षक प्रशिक्षण
✅ उत्तर : C
68) शिक्षक पात्रतेचे निकष शिफारस करणारी संस्था —
A) UGC
B) NCTE
C) NCERT
D) SCERT
✅ उत्तर : B
69) शिक्षक शिक्षणाची गुणवत्ता ठरवणारा घटक —
A) इमारत
B) पाठ्यपुस्तके
C) नियामक संस्था
D) फक्त परीक्षा
✅ उत्तर : C
70) शालेय शिक्षणात नवोन्मेषासाठी कार्य —
A) NCERT
B) SCERT
C) दोन्ही
D) UGC
✅ उत्तर : C
71) राज्य शैक्षणिक संशोधनाचे केंद्र —
A) NCERT
B) DIET
C) SCERT
D) UGC
✅ उत्तर : C
72) DIET खालीलपैकी कोणत्या स्तरावर कार्यरत?
A) तालुका
B) जिल्हा
C) राज्य
D) राष्ट्रीय
✅ उत्तर : B
73) शिक्षक प्रशिक्षण अभ्यासक्रम मंजुरी —
A) NCERT
B) SCERT
C) NCTE
D) UGC
✅ उत्तर : C
74) उच्च शिक्षणातील शिस्त व मानांकन —
A) SCERT
B) DIET
C) UGC
D) NCERT
✅ उत्तर : C
75) शालेय शिक्षणात केंद्र–राज्य समन्वय —
A) नाही
B) मर्यादित
C) आवश्यक
D) निषिद्ध
✅ उत्तर : C
76) शैक्षणिक संस्थांचा विकासाचा केंद्रबिंदू —
A) इमारत
B) विद्यार्थी
C) शिक्षक
D) परीक्षा
✅ उत्तर : B
77) शिक्षक प्रशिक्षणाचे अंतिम उद्दिष्ट —
A) प्रमाणपत्र
B) पदोन्नती
C) गुणवत्ता अध्यापन
D) सेवा सुरक्षा
✅ उत्तर : C
78) शैक्षणिक संस्थांमध्ये संशोधनाचे महत्त्व —
A) कमी
B) अनावश्यक
C) अत्यंत महत्त्वाचे
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : C
79) शैक्षणिक संस्थांचा दर्जा ठरतो —
A) निकालावर
B) शिक्षक गुणवत्तेवर
C) इमारतीवर
D) शुल्कावर
✅ उत्तर : B
80) शिक्षक विकास हे कोणाचे कार्य?
A) DIET
B) SCERT
C) NCERT
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
81) NEP 2020 नुसार संस्थात्मक स्वायत्तता —
A) कमी
B) रद्द
C) वाढवली
D) नाही
✅ उत्तर : C
82) उच्च शिक्षणात बहुविषयक दृष्टिकोन —
A) जुनी संकल्पना
B) NEP 2020
C) RTE
D) CCE
✅ उत्तर : B
83) शैक्षणिक संस्थांचे मूल्यमापन —
A) गरजेचे नाही
B) आवश्यक
C) ऐच्छिक
D) बंद
✅ उत्तर : B
84) गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचा पाया —
A) परीक्षा
B) अभ्यासक्रम
C) शिक्षक
D) इमारत
✅ उत्तर : C
85) शैक्षणिक प्रशासनाची भूमिका —
A) नियंत्रण
B) मार्गदर्शन
C) समन्वय
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
86) NCERT ची भूमिका —
A) नियामक
B) मार्गदर्शक
C) परीक्षा
D) अनुदान
✅ उत्तर : B
87) शैक्षणिक संस्थांचे आधुनिक कार्य —
A) स्थिर
B) गतिशील
C) निष्क्रिय
D) मर्यादित
✅ उत्तर : B
88) शिक्षक प्रशिक्षणाचे सातत्य —
A) एकदाच
B) नको
C) आवश्यक
D) बंद
✅ उत्तर : C
89) शिक्षण व्यवस्थेतील समावेशकता —
A) नाकारली
B) दुर्लक्षित
C) स्वीकारलेली
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : C
90) शैक्षणिक संस्थांचा सामाजिक उद्देश —
A) नफा
B) स्पर्धा
C) मानव विकास
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C
91) शालेय शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यासाठी —
A) धोरण
B) संस्था
C) शिक्षक
D) सर्व घटक
✅ उत्तर : D
92) शिक्षक प्रशिक्षणाची जबाबदारी —
A) फक्त केंद्र
B) फक्त राज्य
C) केंद्र व राज्य
D) खासगी
✅ उत्तर : C
93) DIET ही संस्था आहे —
A) धोरणात्मक
B) नियामक
C) प्रशिक्षणात्मक
D) अनुदानात्मक
✅ उत्तर : C
94) शैक्षणिक संस्था व धोरण यांचा संबंध —
A) नाही
B) अप्रत्यक्ष
C) थेट
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : C
95) शैक्षणिक सुधारणांचा परिणाम —
A) तात्पुरता
B) मर्यादित
C) दीर्घकालीन
D) नगण्य
✅ उत्तर : C
96) शैक्षणिक संस्थांचा पाया —
A) विद्यार्थी संख्या
B) शिक्षक गुणवत्ता
C) इमारत
D) निधी
✅ उत्तर : B
97) उच्च शिक्षणातील गुणवत्ता नियंत्रण —
A) SCERT
B) UGC
C) NCERT
D) DIET
✅ उत्तर : B
98) शैक्षणिक संस्थांच्या कार्यात पारदर्शकता —
A) अनावश्यक
B) आवश्यक
C) टाळावी
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
99) शैक्षणिक संस्थांचा अंतिम उद्देश —
A) प्रमाणपत्र
B) रोजगार
C) सर्वांगीण विकास
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C
100) शैक्षणिक संस्था सक्षम होण्यासाठी —
A) फक्त धोरण
B) फक्त निधी
C) कुशल मनुष्यबळ
D) फक्त इमारत
✅ उत्तर : C
📌 LAST MINUTE REVISION NOTES
केंद्रप्रमुख / HM परीक्षा – सर्व घटक
🔶 घटक A : भारतीय संविधान व शैक्षणिक तरतुदी
-
अनुच्छेद 21A – 6 ते 14 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण
-
RTE Act 2009 – बालहक्क, शाळेची किमान निकष
-
NEP 2020 – बालकेंद्रित, कौशल्याधारित, बहुभाषिक शिक्षण
-
शिक्षण – समवर्ती विषय (केंद्र + राज्य)
-
समावेशक शिक्षण व समान संधी
👉 परीक्षेत विचार : अनुच्छेद, NEP ची वैशिष्ट्ये, RTE उद्देश
🔶 घटक B : शैक्षणिक संस्था व संघटना
-
NCERT – राष्ट्रीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके
-
SCERT – राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
-
DIET – प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण (जिल्हा स्तर)
-
NCTE – शिक्षक शिक्षण नियमन
-
UGC – उच्च शिक्षण अनुदान व गुणवत्ता
-
KVS / NVS / CBSE – केंद्र शासन प्रणाली
👉 परीक्षेत विचार : कोणती संस्था – कोणते कार्य
🔶 घटक C : ICT वापर
-
ICT = Teaching aid (शिक्षकाचा पर्याय नाही)
-
DIKSHA, LMS, Google Classroom
-
Blended learning / Flipped classroom
-
Digital Divide – तंत्रज्ञानातील असमानता
-
ICT + Pedagogy + Content = प्रभावी शिक्षण
👉 परीक्षेत विचार : ICT चे फायदे, मर्यादा, योग्य वापर
🔶 घटक D : अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन
-
अभ्यासक्रम = नियोजित शैक्षणिक अनुभव
-
बालकेंद्रित अध्यापन – शिक्षक = facilitator
-
Bloom’s Taxonomy – ज्ञान → समज → उपयोग → विश्लेषण → निर्मिती
-
Formative assessment – सुधारणा
-
Summative assessment – अंतिम निकाल
-
CCE – सातत्यपूर्ण व सर्वांगीण
👉 परीक्षेत विचार : Formative vs Summative, Teaching methods
🔶 घटक E : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन
-
Data-based decision making
-
Quantitative + Qualitative data
-
Observation, Test, Records
-
Trend / Average / Comparison
-
Data = सुधारात्मक अध्यापनासाठी
👉 परीक्षेत विचार : डेटा कशासाठी वापरावा?
🔶 घटक F : विषयज्ञान (इंग्रजी)
-
LSRW क्रम – Listening → Speaking → Reading → Writing
-
Communicative Approach (महत्त्वाचा)
-
Grammar शिकवणे = संवादासाठी
-
Error = learning process चा भाग
-
Contextual vocabulary learning
-
TPR, Pair work, Group work
👉 केंद्रप्रमुख दृष्टी : अध्यापन प्रक्रिया, निरीक्षण बिंदू
🔶 घटक G : संवाद कौशल्ये
-
Effective communication = Leadership
-
Types – Verbal, Written, Non-verbal
-
Active Listening, Feedback, Empathy
-
Barriers – भाषा, भावना, पूर्वग्रह
-
Assertive communication (ठाम पण नम्र)
-
Communication = समन्वय + विश्वास
👉 HM साठी सर्वात महत्त्वाचा घटक
📝 HM / केंद्रप्रमुख परीक्षेसाठी GOLDEN POINTS
✔️ विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
✔️ प्रक्रिया > फक्त निकाल नाही
✔️ संवाद + समन्वय = प्रभावी नेतृत्व
✔️ डेटा वापरून निर्णय
✔️ शिक्षकांना मार्गदर्शन, शिक्षा नाही
