भारतीय संविधानातील शैक्षणिक तरतुदी, योजना व शासकीय निर्णय | केंद्रप्रमुख परीक्षा

by गुरुमाऊलीGurumauli -1/29/2026

0

100 MCQ सराव टेस्ट

(भारतीय संविधान, शैक्षणिक तरतुदी, योजना, धोरणे)

1) भारतीय संविधान लागू झाले —
A) 15 ऑगस्ट 1947
B) 26 जानेवारी 1950
C) 26 नोव्हेंबर 1949
D) 2 ऑक्टोबर 1950
✅ उत्तर : B
2) शिक्षणाचा मूलभूत हक्क कोणत्या अनुच्छेदात आहे?
A) अनुच्छेद 19
B) अनुच्छेद 20
C) अनुच्छेद 21A
D) अनुच्छेद 45
✅ उत्तर : C
3) मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा वयोगट —
A) 3 ते 6 वर्षे
B) 5 ते 12 वर्षे
C) 6 ते 14 वर्षे
D) 6 ते 18 वर्षे
✅ उत्तर : C
4) 86 वी घटनादुरुस्ती कशाशी संबंधित आहे?
A) मतदान
B) आरक्षण
C) शिक्षणाचा हक्क
D) रोजगार
✅ उत्तर : C
5) शिक्षणाचा हक्क कायदा लागू झाला —
A) 2005
B) 2007
C) 2009
D) 2011
✅ उत्तर : C
6) पूर्वप्राथमिक शिक्षण कोणत्या अनुच्छेदात नमूद आहे?
A) 39
B) 44
C) 45
D) 51A
✅ उत्तर : C
7) अल्पसंख्याकांना शिक्षणसंस्था चालवण्याचा हक्क —
A) अनुच्छेद 14
B) अनुच्छेद 21A
C) अनुच्छेद 29 व 30
D) अनुच्छेद 46
✅ उत्तर : C
8) शिक्षण हा विषय कोणत्या यादीत आहे?
A) राज्य सूची
B) केंद्र सूची
C) समवर्ती सूची
D) स्थानिक सूची
✅ उत्तर : C
9) दुर्बल घटकांच्या शैक्षणिक उत्थानासाठी —
A) अनुच्छेद 29
B) अनुच्छेद 30
C) अनुच्छेद 46
D) अनुच्छेद 51
✅ उत्तर : C
10) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) जाहीर झाले —
A) 2018
B) 2019
C) 2020
D) 2022
✅ उत्तर : C
11) NEP 2020 मधील शैक्षणिक रचना —
A) 10+2
B) 8+4
C) 5+3+3+4
D) 6+3+3
✅ उत्तर : C
12) मातृभाषेतून शिक्षणावर भर देणारे धोरण —
A) RTE
B) SSA
C) NEP 2020
D) CCE
✅ उत्तर : C
13) निपुण भारत अभियानाचा उद्देश —
A) उच्च शिक्षण
B) पायाभूत साक्षरता व संख्याज्ञान
C) स्पर्धा परीक्षा
D) डिजिटल शिक्षण
✅ उत्तर : B
14) समग्र शिक्षा अभियान कशासाठी आहे?
A) फक्त प्राथमिक
B) बालवाडी ते बारावी
C) फक्त माध्यमिक
D) उच्च शिक्षण
✅ उत्तर : B
15) मध्यान्ह भोजन योजनेचा मुख्य उद्देश —
A) परीक्षा निकाल
B) शिस्त
C) पोषण व उपस्थिती
D) लेखन कौशल्य
✅ उत्तर : C
16) CCE म्हणजे —
A) Central Curriculum Education
B) Continuous and Comprehensive Evaluation
C) Common Core Examination
D) Child Centered Education
✅ उत्तर : B
17) सातत्यपूर्ण मूल्यमापनाचा भर —
A) वर्षअखेर
B) सतत निरीक्षण
C) बोर्ड परीक्षा
D) तोंडी परीक्षा
✅ उत्तर : B
18) शिक्षणात समान संधीचा अनुच्छेद —
A) 14
B) 15
C) 16
D) वरील सर्व
✅ उत्तर : D
19) NEP 2020 मध्ये शिक्षकाची भूमिका —
A) फक्त परीक्षक
B) मार्गदर्शक
C) शिस्तपालक
D) वक्ता
✅ उत्तर : B
20) बालकेंद्रित शिक्षणावर भर —
A) ब्रिटिश काळात
B) जुन्या अभ्यासक्रमात
C) NEP 2020 मध्ये
D) फक्त खासगी शाळांत
✅ उत्तर : C
21) शिक्षणाचा उद्देश —
A) फक्त नोकरी
B) गुण मिळवणे
C) सर्वांगीण विकास
D) परीक्षा उत्तीर्ण
✅ उत्तर : C
22) शिक्षणाचा हक्क कायद्यात कोणावर भर आहे?
A) शिक्षक
B) पालक
C) बालक
D) प्रशासन
✅ उत्तर : C
23) संविधानातील मूलभूत कर्तव्ये —
A) अनुच्छेद 19
B) अनुच्छेद 21
C) अनुच्छेद 51A
D) अनुच्छेद 45
✅ उत्तर : C
24) पालकांचे शैक्षणिक कर्तव्य सूचित करणारा अनुच्छेद —
A) 14
B) 21A
C) 45
D) 51A
✅ उत्तर : D
25) समावेशक शिक्षण म्हणजे —
A) हुशार विद्यार्थ्यांचे शिक्षण
B) सर्वांना समान संधी
C) फक्त विशेष शाळा
D) खासगी शिक्षण
✅ उत्तर : B
26) NEP 2020 मध्ये परीक्षांबाबत —
A) अधिक कठीण
B) रद्द
C) लवचिक व ताणमुक्त
D) फक्त ऑनलाइन
✅ उत्तर : C
27) डिजिटल शिक्षणास चालना देणारे धोरण —
A) NEP 2020
B) RTE
C) संविधान
D) CCE
✅ उत्तर : A
28) शिक्षणात मूल्यशिक्षणावर भर —
A) जुनी पद्धत
B) आधुनिक धोरण
C) गरज नाही
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B
29) बालकांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळावे यासाठी —
A) शिक्षण हक्क
B) आरक्षण
C) परीक्षा
D) दंड
✅ उत्तर : A
30) राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाचा केंद्रबिंदू —
A) शिक्षक
B) प्रशासन
C) विद्यार्थी
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C
31) शिक्षणाचे विकेंद्रीकरण —
A) NEP 2020
B) ब्रिटिश धोरण
C) जुन्या नियमात
D) नाही
✅ उत्तर : A
32) शिक्षण व कौशल्य विकास यांचा समन्वय —
A) CCE
B) NEP 2020
C) RTE
D) SSA
✅ उत्तर : B
33) शिक्षणातील तंत्रज्ञान वापराला चालना —
A) RTE
B) NEP 2020
C) अनुच्छेद 30
D) अनुच्छेद 46
✅ उत्तर : B
34) शिक्षणातील गुणवत्ता सुधारणे म्हणजे —
A) फक्त परीक्षा
B) सर्वांगीण सुधारणा
C) अभ्यासक्रम कमी करणे
D) शिक्षक कमी करणे
✅ उत्तर : B
35) NEP 2020 मध्ये बहुभाषिकतेवर —
A) बंदी
B) दुर्लक्ष
C) भर
D) मर्यादा
✅ उत्तर : C
✅ उत्तर : B

36) शिक्षणाचा हक्क कायदा कोणत्या स्तरापर्यंत लागू आहे?

A) बालवाडी
B) प्राथमिक
C) उच्च प्राथमिक
D) इयत्ता 8 वीपर्यंत
✅ उत्तर : D

37) शिक्षण हक्क कायद्यानुसार खासगी शाळांमधील आरक्षण —

A) 10%
B) 15%
C) 25%
D) 50%
✅ उत्तर : C

38) RTE अंतर्गत शिक्षकांची किमान पात्रता ठरवणारी संस्था —

A) NCERT
B) SCERT
C) NCTE
D) UGC
✅ उत्तर : C

39) शिक्षणात समता या संकल्पनेचा अर्थ —

A) सर्वांना समान वागणूक
B) गरजेनुसार संधी
C) फक्त समान अभ्यासक्रम
D) समान परीक्षा
✅ उत्तर : B

40) शिक्षणाचा उद्देश म्हणून ‘जीवनोपयोगी कौशल्ये’ यावर भर —

A) ब्रिटिश शिक्षणपद्धती
B) NEP 2020
C) RTE 2009
D) जुनी धोरणे
✅ उत्तर : B

41) NEP 2020 मध्ये व्यावसायिक शिक्षणाची सुरुवात —

A) इयत्ता 1
B) इयत्ता 3
C) इयत्ता 6
D) इयत्ता 9
✅ उत्तर : C

42) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 चे अध्यक्ष —

A) राधाकृष्णन आयोग
B) कोठारी आयोग
C) कस्तुरीरंगन समिती
D) मुदालियार आयोग
✅ उत्तर : C

43) शिक्षण हक्क कायद्यानुसार शिक्षक–विद्यार्थी प्रमाण —

A) निश्चित नाही
B) शासन ठरवते
C) RTE मध्ये नमूद
D) शाळा ठरवते
✅ उत्तर : C

44) शिक्षण हक्क कायद्यानुसार शाळांमध्ये कोणावर बंदी आहे?

A) गृहपाठ
B) शिक्षा (शारीरिक व मानसिक)
C) परीक्षा
D) खेळ
✅ उत्तर : B

45) शिक्षण हक्क कायद्यात ‘बालक’ म्हणजे —

A) 0–6 वर्षे
B) 6–14 वर्षे
C) 6–18 वर्षे
D) 3–14 वर्षे
✅ उत्तर : B

46) शिक्षण हक्क कायद्यात परीक्षा नापास होण्याची तरतूद —

A) आहे
B) नाही
C) ऐच्छिक
D) केवळ खासगी शाळांत
✅ उत्तर : B

47) NEP 2020 मध्ये मूल्यशिक्षणाचा आधार —

A) धार्मिक
B) नैतिक व घटनात्मक
C) फक्त सामाजिक
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

48) शिक्षणातील भाषिक धोरण —

A) एकभाषिक
B) द्विभाषिक
C) त्रिभाषा सूत्र
D) फक्त इंग्रजी
✅ उत्तर : C

49) त्रिभाषा सूत्राचा उद्देश —

A) इंग्रजी वाढवणे
B) प्रादेशिक भाषा नष्ट करणे
C) बहुभाषिकता वाढवणे
D) फक्त हिंदी
✅ उत्तर : C

50) शिक्षण हक्क कायदा कोणत्या प्रकारचा आहे?

A) मूलभूत अधिकार
B) कायदेशीर अधिकार
C) मूलभूत कर्तव्य
D) मार्गदर्शक तत्त्व
✅ उत्तर : A

51) NEP 2020 नुसार मूल्यमापन —

A) गुणाधारित
B) स्मरणाधारित
C) कौशल्याधारित
D) शिक्षा आधारित
✅ उत्तर : C

52) शालेय शिक्षणाचा पाया मजबूत करण्यासाठी —

A) निपुण भारत
B) SSA
C) RMSA
D) UGC
✅ उत्तर : A

53) निपुण भारत अभियानाची वेळमर्यादा —

A) 2023
B) 2025
C) 2026–27
D) 2030
✅ उत्तर : C

54) शिक्षण धोरणात शिक्षक प्रशिक्षण —

A) एकदाच
B) ऐच्छिक
C) सातत्यपूर्ण
D) गरज नाही
✅ उत्तर : C

55) NEP 2020 मध्ये शालेय शिक्षणाची जबाबदारी —

A) केंद्र
B) राज्य
C) केंद्र व राज्य
D) खासगी
✅ उत्तर : C

56) भारतीय संविधानात शिक्षण प्रथम कोणत्या यादीत होते?

A) केंद्र
B) राज्य
C) समवर्ती
D) स्थानिक
✅ उत्तर : B

57) शिक्षण समवर्ती यादीत केव्हा आले?

A) 1950
B) 1968
C) 1976
D) 1986
✅ उत्तर : C

58) 42 वी घटनादुरुस्ती कोणत्या वर्षी?

A) 1971
B) 1974
C) 1976
D) 1978
✅ उत्तर : C

59) शिक्षणातील गुणवत्तेचा मुख्य आधार —

A) इमारत
B) शिक्षक
C) परीक्षा
D) पुस्तके
✅ उत्तर : B

60) शिक्षण हक्क कायद्यात प्रवेश नाकारता येतो का?

A) होय
B) नाही
C) विशेष परिस्थितीत
D) खासगी शाळांत
✅ उत्तर : B

61) NEP 2020 मध्ये बालकेंद्रित अध्यापन —

A) नाकारले
B) दुर्लक्षित
C) स्वीकारले
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : C

62) शिक्षण हक्क कायदा कोणत्या प्रकारच्या शाळांवर लागू?

A) फक्त सरकारी
B) फक्त खासगी
C) सर्व मान्यताप्राप्त
D) फक्त अनुदानित
✅ उत्तर : C

63) शिक्षण व सामाजिक न्याय यांचा संबंध —

A) नाही
B) अप्रत्यक्ष
C) थेट
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : C

64) NEP 2020 मध्ये शाळा क्लस्टर संकल्पना —

A) रद्द
B) दुर्लक्षित
C) प्रस्तावित
D) नाकारले
✅ उत्तर : C

65) शालेय शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण —

A) उद्दिष्ट नाही
B) RTE चे उद्दिष्ट
C) UGC चे उद्दिष्ट
D) खासगी धोरण
✅ उत्तर : B

66) शिक्षण धोरणातील ‘Equity’ म्हणजे —

A) समान परीक्षा
B) गरजेनुसार मदत
C) फक्त आरक्षण
D) भेदभाव
✅ उत्तर : B

67) NEP 2020 नुसार शिक्षक भरती —

A) तात्पुरती
B) गुणवत्ताधारित
C) अनुभवाधारित
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

68) शिक्षण हक्क कायदा अंतर्गत बालहक्क —

A) मर्यादित
B) संरक्षित
C) रद्द
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

69) NEP 2020 मध्ये शालेय शिक्षणाचा कालावधी —

A) 12 वर्षे
B) 13 वर्षे
C) 14 वर्षे
D) 15 वर्षे
✅ उत्तर : C

70) शालेय शिक्षणात बालवाडीचा समावेश —

A) RTE
B) NEP 2020
C) जुनी योजना
D) नाही
✅ उत्तर : B

71) शिक्षणात तंत्रज्ञान वापर —

A) पर्याय
B) अडथळा
C) साधन
D) उद्दिष्ट
✅ उत्तर : C

72) शिक्षणाचा लोकशाहीशी संबंध —

A) नाही
B) थेट
C) अप्रत्यक्ष
D) ऐच्छिक
✅ उत्तर : B

73) NEP 2020 मध्ये परीक्षांचे स्वरूप —

A) स्मरणाधारित
B) कठोर
C) लवचिक
D) भीतीदायक
✅ उत्तर : C

74) शिक्षणातील नवोन्मेष —

A) नको
B) मर्यादित
C) प्रोत्साहित
D) प्रतिबंधित
✅ उत्तर : C

75) शिक्षण हक्क कायद्यानुसार विद्यार्थ्यांचे स्थलांतर —

A) बंदी
B) परवानगी
C) सुविधा
D) शिक्षा
✅ उत्तर : C

76) NEP 2020 नुसार शिक्षक मूल्यमापन —

A) परीक्षा
B) सेवा ज्येष्ठता
C) कार्यप्रदर्शन
D) उपस्थिती
✅ उत्तर : C

77) शिक्षणाचे मानवीकरण —

A) कडक शिस्त
B) बालकाभिमुखता
C) स्पर्धा
D) गुण
✅ उत्तर : B

78) शिक्षण व संविधान यांचा संबंध —

A) गौण
B) ऐच्छिक
C) मूलभूत
D) नाही
✅ उत्तर : C

79) NEP 2020 मध्ये शालेय शिक्षणाचा आधार —

A) पाठ्यपुस्तक
B) परीक्षा
C) कौशल्य
D) शिस्त
✅ उत्तर : C

80) शिक्षण हक्क कायद्यात मुलांचे संरक्षण —

A) ऐच्छिक
B) दुर्लक्षित
C) अनिवार्य
D) रद्द
✅ उत्तर : C

81) शिक्षणातील सुधारणा —

A) तात्पुरत्या
B) दीर्घकालीन
C) निरुपयोगी
D) अनावश्यक
✅ उत्तर : B

82) NEP 2020 मध्ये शिक्षकाची ओळख —

A) कर्मचारी
B) प्रशिक्षक
C) मार्गदर्शक
D) निरीक्षक
✅ उत्तर : C

83) शिक्षणातील जबाबदारी —

A) फक्त शिक्षक
B) फक्त सरकार
C) सामूहिक
D) विद्यार्थी
✅ उत्तर : C

84) शिक्षण हक्क कायदा कोणत्या प्रकारचा न्याय दर्शवतो?

A) आर्थिक
B) सामाजिक
C) राजकीय
D) वैयक्तिक
✅ उत्तर : B

85) NEP 2020 मध्ये समावेशक शिक्षण —

A) कमी
B) ऐच्छिक
C) अनिवार्य
D) टाळले
✅ उत्तर : C

86) शिक्षण धोरणातील ‘Access’ म्हणजे —

A) प्रवेश
B) परीक्षा
C) शुल्क
D) अभ्यासक्रम
✅ उत्तर : A

87) शिक्षणातील ‘Quality’ म्हणजे —

A) संख्या
B) गुण
C) परिणामकारकता
D) कालावधी
✅ उत्तर : C

88) शिक्षण हक्क कायदा कोणत्या न्यायालयाच्या निर्णयानंतर?

A) केशवानंद
B) उनnikrishnan प्रकरण
C) मनु
D) गोळकनाथ
✅ उत्तर : B

89) NEP 2020 मध्ये उच्च शिक्षणाचा नियामक —

A) UGC
B) AICTE
C) HECI
D) NCERT
✅ उत्तर : C

90) शिक्षण धोरणाचा उद्देश —

A) रोजगार
B) स्पर्धा
C) ज्ञान, कौशल्य व मूल्ये
D) परीक्षा
✅ उत्तर : C

91) शिक्षणातील नव्या पद्धती —

A) प्रतिबंधित
B) स्वीकारल्या
C) नाकारल्या
D) दुर्लक्षित
✅ उत्तर : B

92) शिक्षण हक्क कायद्यातील शिक्षक कर्तव्य —

A) ऐच्छिक
B) स्पष्ट
C) नाही
D) मर्यादित
✅ उत्तर : B

93) NEP 2020 मध्ये सतत व्यावसायिक विकास —

A) नको
B) ऐच्छिक
C) आवश्यक
D) एकदाच
✅ उत्तर : C

94) शिक्षण धोरणातील ‘Affordability’ म्हणजे —

A) शुल्क वाढ
B) परवडणारे शिक्षण
C) खासगीकरण
D) स्पर्धा
✅ उत्तर : B

95) शिक्षणातील समानता —

A) फक्त शहरांसाठी
B) सर्वांसाठी
C) निवडकांसाठी
D) खासगी
✅ उत्तर : B

96) NEP 2020 मध्ये मूल्यांकन —

A) शिक्षा केंद्रित
B) गुण केंद्रित
C) शिकणूक केंद्रित
D) परीक्षक केंद्रित
✅ उत्तर : C

97) शिक्षणाचा सामाजिक प्रभाव —

A) मर्यादित
B) नकारात्मक
C) व्यापक
D) नाही
✅ उत्तर : C

98) शिक्षण हक्क कायदा कोणावर बंधनकारक?

A) विद्यार्थी
B) पालक
C) शासन
D) सर्व संबंधित
✅ उत्तर : D

99) NEP 2020 मध्ये शैक्षणिक लवचिकता —

A) नाही
B) मर्यादित
C) जास्त
D) बंद
✅ उत्तर : C

100) भारतीय शिक्षण व्यवस्थेचा आधार —

A) स्पर्धा
B) संविधान
C) परीक्षा
D) शुल्क
✅ उत्तर : B

📌 LAST MINUTE REVISION NOTES

केंद्रप्रमुख / HM परीक्षा – सर्व घटक

🔶 घटक A : भारतीय संविधान व शैक्षणिक तरतुदी

अनुच्छेद 21A – 6 ते 14 वयोगटासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण
RTE Act 2009 – बालहक्क, शाळेची किमान निकष
NEP 2020 – बालकेंद्रित, कौशल्याधारित, बहुभाषिक शिक्षण
शिक्षण – समवर्ती विषय (केंद्र + राज्य)
समावेशक शिक्षण व समान संधी

👉 परीक्षेत विचार : अनुच्छेद, NEP ची वैशिष्ट्ये, RTE उद्देश

🔶 घटक B : शैक्षणिक संस्था व संघटना

NCERT – राष्ट्रीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके
SCERT – राज्य अभ्यासक्रम अंमलबजावणी
DIET – प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण (जिल्हा स्तर)
NCTE – शिक्षक शिक्षण नियमन
UGC – उच्च शिक्षण अनुदान व गुणवत्ता
KVS / NVS / CBSE – केंद्र शासन प्रणाली

👉 परीक्षेत विचार : कोणती संस्था – कोणते कार्य

🔶 घटक C : ICT वापर

ICT = Teaching aid (शिक्षकाचा पर्याय नाही)
DIKSHA, LMS, Google Classroom
Blended learning / Flipped classroom
Digital Divide – तंत्रज्ञानातील असमानता
ICT + Pedagogy + Content = प्रभावी शिक्षण

👉 परीक्षेत विचार : ICT चे फायदे, मर्यादा, योग्य वापर

🔶 घटक D : अभ्यासक्रम, अध्यापन व मूल्यमापन

अभ्यासक्रम = नियोजित शैक्षणिक अनुभव
बालकेंद्रित अध्यापन – शिक्षक = facilitator
Bloom’s Taxonomy – ज्ञान → समज → उपयोग → विश्लेषण → निर्मिती
Formative assessment – सुधारणा
Summative assessment – अंतिम निकाल
CCE – सातत्यपूर्ण व सर्वांगीण

👉 परीक्षेत विचार : Formative vs Summative, Teaching methods

🔶 घटक E : माहितीचे विश्लेषण व मूल्यमापन

Data-based decision making
Quantitative + Qualitative data
Observation, Test, Records
Trend / Average / Comparison
Data = सुधारात्मक अध्यापनासाठी

👉 परीक्षेत विचार : डेटा कशासाठी वापरावा?

🔶 घटक F : विषयज्ञान (इंग्रजी)

LSRW क्रम – Listening → Speaking → Reading → Writing
Communicative Approach (महत्त्वाचा)
Grammar शिकवणे = संवादासाठी
Error = learning process चा भाग
Contextual vocabulary learning
TPR, Pair work, Group work

👉 केंद्रप्रमुख दृष्टी : अध्यापन प्रक्रिया, निरीक्षण बिंदू

🔶 घटक G : संवाद कौशल्ये

Effective communication = Leadership
Types – Verbal, Written, Non-verbal
Active Listening, Feedback, Empathy
Barriers – भाषा, भावना, पूर्वग्रह
Assertive communication (ठाम पण नम्र)
Communication = समन्वय + विश्वास

👉 HM साठी सर्वात महत्त्वाचा घटक

📝 HM / केंद्रप्रमुख परीक्षेसाठी GOLDEN POINTS

✔️ विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
✔️ प्रक्रिया > फक्त निकाल नाही
✔️ संवाद + समन्वय = प्रभावी नेतृत्व
✔️ डेटा वापरून निर्णय
✔️ शिक्षकांना मार्गदर्शन, शिक्षा नाही

Tags केंद्रप्रमुख परीक्षा