इयत्ता ४ थी — गंमत ऋतू बदलांची
आपल्या सभोवतालचे जग – भाग १
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी आकर्षक नोट्स • सराव चाचणी
🌦️ गंमत ऋतू बदलांची — आकर्षक नोट्स
१. ऋतू बदल का होतात?
पृथ्वी स्वतःभोवती तसेच सूर्याभोवती प्रदक्षिणा करते. पृथ्वीचा आस २३° ३०′ अंशांनी कललेला आहे. सूर्याभोवती प्रदक्षिणा करताना पृथ्वीचा हा कललेला आस कायम एका दिशेला असतो. त्यामुळे पृथ्वीच्या उत्तर व दक्षिण गोलार्धावर सूर्यकिरण वेगवेगळ्या प्रमाणात पडतात आणि ऋतू बदल होतात.
२. उत्तर व दक्षिण गोलार्धातील बदल
सूर्याभोवती प्रदक्षिणा करताना पृथ्वीचा आस वेगवेगळ्या काळात सूर्याच्या दिशेने झुकतो. उत्तर ध्रुव जसजसा सूर्यासमोर येत जातो तसतसा उत्तर गोलार्धातील दिवसाचा कालावधी वाढतो. दक्षिण गोलार्धातील दिवसाचा कालावधी कमी होतो. त्यामुळे दोन्ही गोलार्धांतील तापमानात बदल होतात.
३. ऋतू बदलांचा निसर्गावर परिणाम
ऋतू बदलामुळे तापमान व पर्जन्यमान म्हणजेच हवामानात बदल होतात. त्याचा परिणाम निसर्गातील वनस्पतींची वाढ, प्राण्यांचे वर्तन, पिकांचे उत्पादन तसेच मानवी आरोग्यावर होतो.
🌱 वनस्पती
वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये वनस्पतींची वाढ व पानगळ यांत बदल दिसून येतात.
🐾 प्राणी
ऋतूनुसार प्राण्यांच्या वर्तनात बदल होतात. काही प्राणी उष्णता टाळण्यासाठी सावली किंवा थंड ठिकाणी राहतात.
🌾 शेती
पावसाळा सुरू झाल्यावर शेतकरी पेरणीच्या कामाला सुरुवात करतात. पर्जन्यमानाचा पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होतो.
🧑⚕️ मानवी आरोग्य
ऋतू बदलामुळे आहार, पोषाख, शारीरिक बदल व संसर्गाचा धोका यांमध्ये बदल दिसून येतात.
४. भारतातील प्रमुख ऋतू
या घटकात उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे तीन प्रमुख ऋतू उदाहरणांसह समजावून सांगितले आहेत.
| ऋतू | हवामान व वैशिष्ट्ये | आहार / पोषाख |
|---|---|---|
| उन्हाळा | वातावरणात उष्णता जास्त असते. उकाडा जाणवतो. | सैल व सुती कपडे, वारंवार पाणी व थंड पेये; आंबे, कलिंगड, संत्री, द्राक्षे इत्यादी फळांचा आस्वाद. |
| पावसाळा | जून महिन्यापासून पावसाळ्याला सुरुवात होते. परिसर हिरवागार दिसतो. | छत्री, रेनकोट, इरले, घोंगडी यांसारख्या वस्तूंचा वापर; विविध भाज्या व रानभाज्यांचा आहार. |
| हिवाळा | पावसाळा संपल्यानंतर थंडी जाणवू लागते. गारवा वाढतो. | उबदार कपडे; पेरू, बोरे इत्यादी फळे; दिवाळीच्या सुट्ट्यांतील हिवाळी खाद्यपदार्थ. |
५. उन्हाळा
उन्हाळ्यात वातावरणात उष्णता जास्त असते. त्यामुळे आपण सैल व सुती कपडे वापरतो. वारंवार पाणी व थंड पेये घेतो. गरज पडल्यास छत्री, सनकोट, रुमाल इत्यादींचा वापर करतो. उन्हाळ्यात आंबे, कलिंगड, संत्री, द्राक्षे इत्यादी फळे बाजारात भरपूर येतात. कोकणात काजूचा हंगामही सुरू होतो.
६. उन्हाळ्यात प्राण्यांचे वर्तन
मानवाप्रमाणे प्राणीही ऋतूनुसार बदल करतात. साप, बेडूक इत्यादी प्राणी उन्हाळ्यात सहज बाहेर निघत नाहीत. काही प्राणी झाडांवर तसेच थंड ठिकाणी वास्तव्य करतात.
७. पावसाळा
उन्हाळ्यानंतर पावसाळा या ऋतूचे आगमन होते. जून महिन्यापासून पावसाला सुरुवात होते. सगळीकडे हिरवळ दिसू लागते. शेतकरी पेरणीच्या कामाला सुरुवात करतात. काही लोक पावसाच्या पाण्यापासून घरांचे संरक्षण करण्यासाठी विविध उपाययोजना करतात.
८. पावसाळ्यातील आहार व संरक्षण
पावसाळ्यात बाजारात विविध प्रकारच्या भाज्या मिळतात. विविध प्रकारच्या रानभाज्यांचा आहारात वापर केला जातो. पावसापासून बचावासाठी छत्री, रेनकोट, इरले, घोंगडी इत्यादी वस्तूंचा वापर करतात. प्रवास करताना नद्या-नाले पूर आल्यास पुराच्या पाण्यातून जाऊ नये; पर्यायी रस्त्याचा वापर करावा.
९. हिवाळा
पावसाळा संपल्यानंतर हिवाळ्याची चाहूल लागते. हवेत गारवा जाणवतो आणि थंडी वाजू लागते. थंडीपासून संरक्षण करण्यासाठी उबदार कपडे वापरतो. हिवाळ्यात पेरू, बोरे इत्यादी फळे मिळतात. हिवाळा ऋतूच्या शेवटी झाडांची पानगळ सुरू होते.
१०. ऋतूनुसार आहारातील बदल
ऋतूनुसार आपल्या आहारात बदल होतात. उन्हाळ्यात थंड पेये व रसाळ फळे, पावसाळ्यात विविध भाज्या व रानभाज्या आणि हिवाळ्यात उष्णता देणारे पदार्थ व विविध खाद्यपदार्थ घेतले जातात.
☀️ उन्हाळा
फळे, रसाळ पदार्थ, थंड पेये आणि पाणी.
🌧️ पावसाळा
विविध भाज्या व रानभाज्यांचा आहारात वापर.
❄️ हिवाळा
उष्णता देणारे पदार्थ आणि हंगामी फळे.
👕 पोषाख
उन्हाळ्यात सैल-सुती, पावसाळ्यात पावसापासून संरक्षण करणारे आणि हिवाळ्यात उबदार कपडे.
११. ऋतूनुसार पोषाखातील बदल
उन्हाळ्यात वातावरणात उष्णता जास्त असल्यामुळे आपण सैल व सुती कपडे वापरतो. पावसाळ्यात छत्री, रेनकोट, इरले यांचा वापर करतो. हिवाळ्यात थंडीपासून संरक्षण करण्यासाठी उबदार कपडे वापरतो.
१२. ऋतू बदल व मानवी आरोग्य
ऋतू बदलामुळे मानवी शरीरावर परिणाम होतो. शारीरिक बदल, आहारातील बदल, पोषाखातील बदल आणि संसर्गाचा धोका यांसारखे परिणाम दिसून येतात. त्यामुळे ऋतूनुसार योग्य आहार व पोषाख निवडणे आवश्यक आहे.
१३. पक्ष्यांचे स्थलांतर
बदलत्या हवामानानुसार सर्व सजीव आपल्यात बदल घडवून आणतात. काही प्राणी एका जागेवरून दुसऱ्या जागी जातात; याला स्थलांतर म्हणतात. स्थलांतर करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये पक्ष्यांचे प्रमाण सर्वाधिक आहे.
पक्षी प्रामुख्याने हवामान बदल, अन्नाची उपलब्धता आणि आपल्या पिलांचे संगोपन यांसाठी काही काळासाठी स्थलांतर करतात. काही पक्षी इतर देशांतून भारतात येतात, तर काही भारतातून इतर देशांत जातात. विशेषतः हिवाळ्यात अनेक पक्षी भारतात येतात. काही पक्षी हजारो किलोमीटर अंतराचा प्रवास करून स्थलांतर करतात. हवामानात बदल झाल्यानंतर ते पुन्हा आपल्या प्रदेशात परत जातात.
१४. वृक्ष लागवड सप्ताह
पावसाळ्याला सुरुवात झाल्यावर ठिकठिकाणी वृक्ष लागवड सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. १ जुलै ते ७ जुलै दरम्यान वृक्ष लागवड सप्ताह साजरा केला जातो. या काळात अनेक प्रकारच्या वृक्षांची लागवड केली जाते.
१५. वन महोत्सव
पावसाळ्यात वन महोत्सवाचेही आयोजन केले जाते. यामध्ये विविध उपक्रम राबवले जातात. उदाहरणार्थ — शतकोटी वृक्षारोपण, ‘एक पेड़ माँ के नाम’ इत्यादी.
१६. वृक्षारोपणाचे महत्त्व
- पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यास मदत होते.
- निसर्गाचा समतोल राखण्यास मदत होते.
- पक्षी व प्राण्यांना निवारा मिळतो.
- परिसर हिरवागार व सुंदर होतो.
- पुढील पिढीसाठी नैसर्गिक संपत्ती जपली जाते.
🎯 शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी झटपट उजळणी
- पृथ्वीचा आस — २३° ३०′ अंशांनी कललेला.
- ऋतू बदल — पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या फिरण्यामुळे व कललेल्या आसामुळे.
- तीन प्रमुख ऋतू — उन्हाळा, पावसाळा, हिवाळा.
- पावसाळ्याची सुरुवात — जून महिन्यापासून.
- वृक्ष लागवड सप्ताह — १ जुलै ते ७ जुलै.
- स्थलांतर — एका जागेवरून दुसऱ्या जागी जाणे.
- पक्ष्यांच्या स्थलांतराची प्रमुख कारणे — हवामान, अन्नाची उपलब्धता व पिलांचे संगोपन.
- हिवाळ्यात अनेक स्थलांतरित पक्षी भारतात येतात.
- मायणी पक्षी अभयारण्य — सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुका.
- ऋतूनुसार आहार व पोषाखात बदल होतात.
📝 शिष्यवृत्ती सराव चाचणी
गंमत ऋतू बदलांची • ३० प्रश्न • ३० गुण • ३० मिनिटे
एकूण ३० प्रश्न आहेत. प्रत्येक प्रश्न १ गुणाचा आहे.
एका वेळी स्क्रीनवर फक्त १ प्रश्न दिसेल.
▶ “चाचणी सुरू करा” क्लिक केल्यानंतर ३० मिनिटांचा Timer सुरू होईल.
