चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक १२ : पुरंदरचा वेढा व तह
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी सविस्तर अभ्यासिका
या घटकातील घटना इ.स. १६६५ मधील असून, मुघल सरदार मिर्झाराजे जयसिंग आणि दिलेरखान यांनी स्वराज्यावर केलेल्या मोहिमेचा, पुरंदरच्या वेढ्याचा आणि त्यानंतर झालेल्या पुरंदरच्या तहाचा अभ्यास येथे महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्राच्या अधिकृत बालभारतीच्या इतिहासपुस्तकातही या घटनाक्रमात जयसिंग- दिलेरखानांनी पुरंदरला वेढा घातल्याचे, मुरारबाजी देशपांड्यांनी पराक्रमाने प्रतिकार केल्याचे आणि जून १६६५ मध्ये पुरंदरचा तह झाल्याचे नमूद आहे.
१. पार्श्वभूमी
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा विस्तार करताना मुघलांच्या प्रदेशावरही मोहिमा केल्या. सुरतेवरील स्वारीनंतर औरंगजेब संतप्त झाला आणि शिवाजी महाराजांचा बंदोबस्त करण्यासाठी त्याने मोठी मोहीम आखली.
या मोहिमेचे नेतृत्व करण्यासाठी औरंगजेबाने मिर्झाराजे जयसिंग यांची नियुक्ती केली. त्यांच्या मदतीला दिलेरखान होता.
लक्षात ठेवा
औरंगजेब → मिर्झाराजे जयसिंग → दिलेरखान
२. मिर्झाराजे जयसिंग
मिर्झाराजे जयसिंग कोण होते?
- ते मुघल साम्राज्यातील एक प्रमुख सरदार होते.
- औरंगजेबाने त्यांना शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोहिमेवर पाठवले.
- त्यांच्यासोबत दिलेरखान होता.
- जयसिंगाने केवळ युद्ध करण्याऐवजी राजकीय डावपेचांचाही वापर केला.
- स्वराज्याला चारही बाजूंनी अडचणीत आणण्याचा प्रयत्न केला.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे
शिवाजी महाराजांविरुद्ध मुघलांची मोहीम → मिर्झाराजे जयसिंग
३. दिलेरखान
जयसिंगाच्या मोहिमेत दिलेरखान हा प्रमुख सरदार होता.
त्याने पुरंदरच्या वेढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला.
लक्षात ठेवा
| व्यक्ती | भूमिका |
|---|---|
| औरंगजेब | मुघल सम्राट |
| मिर्झाराजे जयसिंग | मुघल मोहिमेचा प्रमुख सेनापती |
| दिलेरखान | जयसिंगाचा सहकारी सरदार |
| शिवाजी महाराज | स्वराज्याचे संस्थापक |
| मुरारबाजी देशपांडे | पुरंदरच्या संरक्षणाचे प्रमुख वीर |
४. स्वराज्यावर आलेले संकट
जयसिंग आणि दिलेरखान मोठ्या सैन्यासह दक्षिणेत आले.
त्यांनी स्वराज्याच्या प्रदेशात अनेक ठिकाणी हालचाली सुरू केल्या.
त्यांच्या मोठ्या सैन्यामुळे स्वराज्यावर गंभीर संकट निर्माण झाले.
जयसिंगाने स्वराज्यातील किल्ले जिंकण्याची योजना आखली.
परीक्षेतील प्रश्न
प्रश्न : मुघलांनी स्वराज्याच्या प्रदेशावर मोहीम का आखली?
उत्तर : शिवाजी महाराजांचा प्रभाव व स्वराज्याचा विस्तार रोखण्यासाठी.
५. पुरंदर किल्ल्याला वेढा
जयसिंग आणि दिलेरखान यांनी पुरंदर किल्ल्याला वेढा घातला.
पुरंदर हा स्वराज्याच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा किल्ला होता.
किल्ल्यावर मराठ्यांचे सैन्य होते.
मुघल सैन्याने किल्ल्याभोवती वेढा घातल्यामुळे किल्ल्यातील सैनिकांसमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले.
६. मुरारबाजी देशपांडे
पुरंदरच्या वेढ्यातील सर्वात महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे मुरारबाजी देशपांडे.
ते पुरंदरच्या संरक्षणाची जबाबदारी सांभाळत होते.
त्यांनी अत्यंत शौर्याने मुघल सैन्याचा सामना केला.
मुरारबाजींचे प्रमुख गुण
- शौर्य
- धैर्य
- स्वामिनिष्ठा
- त्याग
- स्वराज्यनिष्ठा
- संकटात न डगमगणे
७. मुरारबाजींचा पराक्रम
मुघल सैन्याने पुरंदर किल्ल्यावर जोरदार हल्ला केला.
मुरारबाजी देशपांडे यांनी आपल्या सैनिकांसह मुघलांचा प्रतिकार केला.
त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी अतिशय शौर्याने लढा दिला.
मुघल सैन्य मोठे असूनही मुरारबाजी डगमगले नाहीत.
त्यांनी शत्रूशी प्रत्यक्ष लढा दिला.
शेवटी मुरारबाजी देशपांडे वीरमरण पावले.
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे
पुरंदरचा वेढा → मुरारबाजी देशपांडे → अतुलनीय पराक्रम → वीरमरण
८. मुरारबाजींचे महत्त्व
मुरारबाजींचा पराक्रम हा स्वराज्याच्या इतिहासातील शौर्याचा आदर्श मानला जातो.
त्यांनी आपल्या प्राणांची पर्वा न करता किल्ल्याचे रक्षण केले.
त्यांची स्वराज्याप्रती असलेली निष्ठा विद्यार्थ्यांनी लक्षात ठेवावी.
एक वाक्यात
“स्वराज्याच्या रक्षणासाठी प्राणांची आहुती देणारे पुरंदरचे वीर म्हणजे मुरारबाजी देशपांडे.”
९. शिवाजी महाराजांची परिस्थिती
पुरंदरचा वेढा वाढत गेला.
मुरारबाजींसारख्या वीरांनी पराक्रम केला, तरी मुघल सैन्य मोठे होते.
स्वराज्यातील इतर प्रदेशांवरही मुघलांचा दबाव वाढत होता.
शिवाजी महाराजांनी परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखले.
त्यांना स्वराज्याचे अस्तित्व टिकवणे महत्त्वाचे वाटले.
म्हणून त्यांनी जयसिंगाशी तह करण्याचा निर्णय घेतला.
१०. शिवाजी महाराज आणि जयसिंग यांची भेट
शिवाजी महाराजांनी मिर्झाराजे जयसिंगाशी प्रत्यक्ष चर्चा केली.
या चर्चेतून पुढे पुरंदरचा तह झाला.
लक्षात ठेवण्याची साखळी
पुरंदरला वेढा → मुरारबाजींचा पराक्रम → परिस्थिती गंभीर → शिवाजी महाराजांची जयसिंगाशी चर्चा → पुरंदरचा तह
११. पुरंदरचा तह
इ.स. १६६५ मध्ये शिवाजी महाराज आणि मिर्झाराजे जयसिंग यांच्यात तह झाला.
या तहाला इतिहासात “पुरंदरचा तह” असे म्हणतात. अधिकृत बालभारतीच्या इतिहासपुस्तकानुसार हा तह जून १६६५ मध्ये झाला.
१२. पुरंदरच्या तहातील प्रमुख अटी
पुरंदरच्या तहानुसार शिवाजी महाराजांना मुघलांना काही किल्ले द्यावे लागले.
बालभारतीच्या मजकुरानुसार:
- शिवाजी महाराजांनी २३ किल्ले मुघलांच्या स्वाधीन केले.
- त्या किल्ल्यांशी संबंधित प्रदेशाचे वार्षिक उत्पन्न सुमारे चार लाख होन होते.
- शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीविरुद्धच्या मुघल मोहिमेत मदत करण्याचे मान्य केले.
- पुढे या तहाला औरंगजेबाने मान्यता दिली.
टीप : विविध इतिहासग्रंथांत तहाच्या आर्थिक व इतर अटींचे तपशील वेगवेगळ्या पद्धतीने दिलेले आढळतात. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी आपल्या पाठ्यपुस्तकातील आकडे व मांडणीला प्राधान्य द्या.
१३. २३ किल्ले — महत्त्वाचा मुद्दा
शिष्यवृत्ती परीक्षेत खालील प्रकारचा प्रश्न येऊ शकतो:
प्रश्न : पुरंदरच्या तहानुसार शिवाजी महाराजांनी मुघलांना किती किल्ले दिले?
उत्तर : २३ किल्ले.
लक्षात ठेवण्याची युक्ती
पुरंदरचा तह = २३ किल्ले
१४. शिवाजी महाराजांनी तह का केला?
हा प्रश्न परीक्षेच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचा आहे.
शिवाजी महाराजांनी तह केला कारण:
- मुघल सैन्य प्रचंड होते.
- पुरंदरला मोठा वेढा पडला होता.
- मुरारबाजींसारखे वीर लढत होते, पण परिस्थिती गंभीर होती.
- स्वराज्याचे अस्तित्व टिकवणे आवश्यक होते.
- पुढील योग्य संधीसाठी वेळ मिळवणे आवश्यक होते.
महत्त्वाचा विचार
शिवाजी महाराजांचा हा निर्णय रणनीतीचा भाग होता.
त्यांनी परिस्थितीनुसार माघार घेतली; परंतु स्वराज्याचे ध्येय सोडले नाही.
१५. तहाचा पुढील परिणाम
पुरंदरच्या तहानंतर शिवाजी महाराजांनी मुघलांशी संबंधांमध्ये काही काळासाठी वेगळी भूमिका स्वीकारली.
जयसिंगाने पुढे आदिलशाहीविरुद्ध मोहीम सुरू केली.
शिवाजी महाराजांनी त्याला मदत केली.
याच काळात शिवाजी महाराजांनी पुढे आग्र्याला जाण्याचा निर्णय घेतला.
बालभारतीच्या इतिहासपुस्तकात पुरंदरच्या तहानंतर जयसिंगाने आदिलशाहीविरुद्ध मोहीम केल्याचे आणि त्यानंतर शिवाजी महाराजांना आग्र्याला जाण्याचा प्रसंग आल्याचे नमूद आहे.
१६. पुरंदरचा तह — घटनाक्रम
शिष्यवृत्ती परीक्षेत घटना क्रमाने लावा असा प्रश्न येऊ शकतो.
योग्य क्रम:
सुरतेवरील स्वारी
⬇️
औरंगजेब संतप्त झाला
⬇️
मिर्झाराजे जयसिंग यांची स्वराज्यावर मोहीम
⬇️
दिलेरखानाची साथ
⬇️
पुरंदरला वेढा
⬇️
मुरारबाजींचा पराक्रम
⬇️
मुरारबाजींचे वीरमरण
⬇️
शिवाजी महाराजांची जयसिंगाशी चर्चा
⬇️
पुरंदरचा तह – जून १६६५
१७. व्यक्ती आणि घटना
| व्यक्ती | संबंधित घटना |
|---|---|
| औरंगजेब | शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोहीम |
| मिर्झाराजे जयसिंग | मुघल मोहिमेचे नेतृत्व |
| दिलेरखान | जयसिंगाचा सहकारी |
| मुरारबाजी देशपांडे | पुरंदरचा पराक्रमी संरक्षक |
| शिवाजी महाराज | पुरंदरचा तह केला |
१८. ठिकाणे आणि त्यांचे महत्त्व
| ठिकाण | महत्त्व |
|---|---|
| पुरंदर | मुघलांनी वेढा दिलेला किल्ला |
| पुणे | स्वराज्याच्या राजकारणातील महत्त्वाचे केंद्र |
| आग्रा | पुरंदरच्या तहानंतर शिवाजी महाराज गेलेले ठिकाण |
| दख्खन | मुघल-मराठा संघर्षाचे प्रमुख क्षेत्र |
१९. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या व्यक्ती
मिर्झाराजे जयसिंग
मुघल सरदार
दिलेरखान
जयसिंगासोबत स्वराज्यावर आलेला मुघल सरदार
मुरारबाजी देशपांडे
पुरंदरच्या संरक्षणासाठी लढलेले वीर
शिवाजी महाराज
स्वराज्याचे संस्थापक व पुरंदरच्या तहातील प्रमुख व्यक्ती
औरंगजेब
मुघल सम्राट
२०. महत्त्वाच्या तारखा
| घटना | कालावधी |
|---|---|
| सुरतेवरील पहिली स्वारी | १६६४ |
| जयसिंगाची स्वराज्यावर मोहीम | १६६५ |
| पुरंदरचा वेढा | १६६५ |
| पुरंदरचा तह | जून १६६५ |
२१. महत्त्वाचे शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| वेढा | किल्ला किंवा ठिकाण चारही बाजूंनी सैन्याने घेरणे |
| तह | दोन पक्षांमध्ये झालेला करार |
| सरदार | सैन्याचा प्रमुख अधिकारी |
| मोहिम | विशिष्ट उद्देशाने केलेली लष्करी कारवाई |
| स्वाधीन | आपल्या ताब्यात घेणे |
| पराक्रम | शौर्यपूर्ण कामगिरी |
| वीरमरण | शौर्याने लढताना आलेले मरण |
| रणनीती | परिस्थितीनुसार आखलेली युद्धयोजना |
२२. परीक्षेत विचारले जाणारे थेट प्रश्न
प्रश्न १
पुरंदर किल्ल्याला वेढा कोणी दिला?
➡️ मिर्झाराजे जयसिंग आणि दिलेरखान
प्रश्न २
पुरंदरच्या संरक्षणासाठी कोणता वीर लढला?
➡️ मुरारबाजी देशपांडे
प्रश्न ३
मुरारबाजी देशपांडे कोणत्या गुणासाठी प्रसिद्ध आहेत?
➡️ शौर्य आणि स्वराज्यनिष्ठेसाठी
प्रश्न ४
पुरंदरचा तह कोणामध्ये झाला?
➡️ शिवाजी महाराज आणि मिर्झाराजे जयसिंग
प्रश्न ५
पुरंदरचा तह कधी झाला?
➡️ जून १६६५
प्रश्न ६
तहामध्ये शिवाजी महाराजांनी किती किल्ले मुघलांना दिले?
➡️ २३ किल्ले
प्रश्न ७
शिवाजी महाराजांनी तह करण्याचा निर्णय का घेतला?
➡️ स्वराज्यावर आलेल्या गंभीर संकटाचा सामना करण्यासाठी रणनीती म्हणून.
२३. कारणे लिहा
१. मिर्झाराजे जयसिंगांनी पुरंदरला वेढा दिला.
उत्तर : शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य जिंकण्यासाठी आणि स्वराज्याचा विस्तार रोखण्यासाठी मुघलांनी मोठी मोहीम आखली होती.
२. मुरारबाजी देशपांडे वीरमरण पावले.
उत्तर : पुरंदर किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी त्यांनी मुघल सैन्याशी अत्यंत शौर्याने लढा दिला.
३. शिवाजी महाराजांनी जयसिंगाशी तह केला.
उत्तर : मुघल सैन्याचे प्रचंड सामर्थ्य आणि पुरंदरवरील गंभीर परिस्थिती लक्षात घेऊन स्वराज्याचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी त्यांनी तह केला.
२४. घटना योग्य क्रमाने लावा
अ) पुरंदरचा तह
आ) जयसिंगाची मोहीम
इ) पुरंदरला वेढा
ई) मुरारबाजींचा पराक्रम
योग्य क्रम:
आ → इ → ई → अ
२५. गटात न बसणारा शब्द
जयसिंग – दिलेरखान – मुरारबाजी – औरंगजेब
➡️ मुरारबाजी
कारण : बाकी तिघे मुघल पक्षाशी संबंधित आहेत; मुरारबाजी स्वराज्याच्या बाजूने लढले.
२६. जोडी लावा
| अ गट | ब गट |
|---|---|
| १. जयसिंग | अ. पुरंदरचा तह |
| २. मुरारबाजी | आ. पुरंदरचा पराक्रम |
| ३. औरंगजेब | इ. मुघल सम्राट |
| ४. दिलेरखान | ई. मुघल सरदार |
उत्तरे :
१ – अ
२ – आ
३ – इ
४ – ई
२७. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी झटपट उजळणी
🔴 मुघल सम्राट — औरंगजेब
🔴 मुघल मोहिमेचा प्रमुख — मिर्झाराजे जयसिंग
🔴 जयसिंगाचा सहकारी — दिलेरखान
🔴 वेढा — पुरंदर किल्ला
🔴 पुरंदरचा वीर — मुरारबाजी देशपांडे
🔴 तह — पुरंदरचा तह
🔴 तहाचा काळ — जून १६६५
🔴 मुघलांना दिलेले किल्ले — २३
🔴 तहातील प्रमुख मराठा व्यक्ती — शिवाजी महाराज
🧠 लक्षात ठेवण्यासाठी सूत्र
“जय–दिल–पुरं–मुरा–तह–२३”
जय → जयसिंग
दिल → दिलेरखान
पुरं → पुरंदरचा वेढा
मुरा → मुरारबाजींचा पराक्रम
तह → पुरंदरचा तह
२३ → मुघलांना दिलेले २३ किल्ले
हे सूत्र लक्षात ठेवल्यास या घटकातील अनेक वस्तुनिष्ठ प्रश्न सोडवणे सोपे जाईल.
📌 सर्वात महत्त्वाचे ५ मुद्दे
- इ.स. १६६५ मध्ये जयसिंगाची स्वराज्यावर मोहीम झाली.
- जयसिंग आणि दिलेरखान यांनी पुरंदरला वेढा दिला.
- मुरारबाजी देशपांड्यांनी पुरंदरचे शौर्याने रक्षण केले.
- जून १६६५ मध्ये शिवाजी महाराज आणि जयसिंग यांच्यात पुरंदरचा तह झाला.
- तहाच्या अटींनुसार शिवाजी महाराजांनी मुघलांना २३ किल्ले दिले.
