चाचणी सोडवण्यापूर्वी खाली दिलेल्या सर्व नोट्स चा अभ्यास करा. शेवटी चाचणी सोडवा.
घटकावरील महत्वाच्या नोट्स -
घटक ११ : शायिस्ताखानाची फजिती
शिष्यवृत्ती परीक्षा – सविस्तर अभ्यास नोट्स
१. पाठाचा गाभा
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा विस्तार करत असताना मुघल बादशहा औरंगजेबाने शायिस्ताखानाला महाराष्ट्रात पाठवले. शायिस्ताखानाने पुण्यात येऊन लाल महालात मुक्काम केला.
शिवाजी महाराजांना शायिस्ताखानाला धडा शिकवायचा होता. त्यांनी अत्यंत धाडसी आणि गुप्त योजना आखून ५ एप्रिल १६६३ रोजी रात्री आपल्या माणसांसह लाल महालात प्रवेश केला. अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे शायिस्ताखानाची मोठी फजिती झाली. शिवाजी महाराजांच्या तलवारीच्या वारात शायिस्ताखानाची तीन बोटे कापली गेली. तो खिडकीतून पळून गेला.
या घटनेमुळे मुघल दरबारात शायिस्ताखानाची नाचक्की झाली आणि औरंगजेबाने त्याला बंगालमध्ये पाठवले.
२. शायिस्ताखानाची स्वारी
- विजापूरच्या नरसाळ्याने मोठ्या मुहूर्ताने शायिस्ताखानाशी मुकाबला केला.
- त्यानंतर शायिस्ताखान महाराष्ट्राकडे वळला.
- तो पुण्याला आला.
- त्याच्यासोबत मोठे सैन्य होते.
-
त्याच्या सैन्यात:
- शेकडो हत्ती
- उंट
- तोफा
-
मोठ्या संख्येने सैनिक
होते.
- त्याने मार्गातील अनेक गावे घेत घेत पुण्याकडे प्रस्थान केले.
- पाठात शिरवळ, शिवापूर, सासवड या गावांचा उल्लेख आहे.
- त्याने पुरंदर किल्ल्याला वेढा दिला.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
शायिस्ताखान → महाराष्ट्र → पुणे → लाल महाल
३. मराठ्यांची गनिमी कावा पद्धत
शायिस्ताखानाचे सैन्य मोठे असले तरी मराठ्यांनी गनिमी काव्याचा वापर केला.
मराठे:
- चपळ होते.
- भीमथडी तट्टूवर स्वार होत.
- चटणी-भाकरी खात.
- अंगावर घोंगडी घेत.
- वाऱ्याच्या वेगाने डोंगर-दऱ्यांतून हालचाल करत.
- अचानक हल्ले करत.
यामुळे शायिस्ताखानाचे सैन्य हैराण झाले.
महत्त्वाचा मुद्दा
मोठे सैन्य असूनही शायिस्ताखानाला मराठ्यांच्या गनिमी काव्याचा सामना करणे कठीण गेले.
४. शायिस्ताखानाचा पुण्यात मुक्काम
शायिस्ताखान पुण्यात आला आणि त्याने लाल महालात मुक्काम केला.
विशेष महत्त्वाचे:
- लाल महाल हे शिवाजी महाराजांच्या बालपणाशी संबंधित ठिकाण होते.
- शिवाजी महाराजांना लाल महालातील प्रत्येक जागेची माहिती होती.
- शायिस्ताखानाने लाल महालाभोवती मोठा पहारा ठेवला होता.
- तरीही शिवाजी महाराजांनी गुप्तपणे लाल महालात प्रवेश करण्याची योजना आखली.
५. धाडसी योजना
शिवाजी महाराजांनी शायिस्ताखानावर अचानक हल्ला करण्याचे ठरवले.
हल्ल्याची वैशिष्ट्ये
- दिवस निश्चित करण्यात आला.
- तारीख : ५ एप्रिल १६६३
- वेळ : रात्र
- ठिकाण : पुण्यातील लाल महाल
शेकडो स्त्री-पुरुष लग्नाच्या वरातीतून चालले होते.
काही पालख्यांत लोक होते, काही मेण्यात होते तर काही पायी चालत होते.
शिवाजी महाराज आपल्या माणसांसह त्या वरातीतून लाल महालाजवळ गेले.
६. लाल महालात प्रवेश
शिवाजी महाराजांनी लाल महालात प्रवेश करण्यासाठी अत्यंत चतुर योजना आखली.
- लाल महालाच्या भिंतीला भगदाड पाडण्यात आले.
- त्या भगदाडातून शिवाजी महाराज आत शिरले.
- लाल महालाचा परिसर शिवाजी महाराजांना चांगला माहीत होता.
- खानाचे पहारेकरी गाफील होते.
- शिवाजी महाराजांच्या माणसांनी काही पहारेकऱ्यांना बांधून टाकले.
- शिवाजी महाराज पुढे आत शिरले.
७. शायिस्ताखानाचा मुलगा
शिवाजी महाराजांवर अचानक एक व्यक्ती तलवार घेऊन धावून आला.
शिवाजी महाराजांनी त्याला ठार केले.
सुरुवातीला त्यांना तो शायिस्ताखान असावा असे वाटले.
परंतु तो शायिस्ताखान नसून त्याचा मुलगा होता.
हा मुद्दा शिष्यवृत्तीच्या प्रश्नासाठी महत्त्वाचा आहे.
८. शायिस्ताखानाची पळापळ
शिवाजी महाराज थेट शायिस्ताखानाच्या झोपण्याच्या महालात गेले.
शायिस्ताखान घाबरला.
तो:
- खिडकीकडे पळाला.
- खिडकीतून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करू लागला.
- शिवाजी महाराजांनी त्याच्यावर तलवारीचा वार केला.
- या वारात शायिस्ताखानाची तीन बोटे कापली गेली.
- शायिस्ताखान खिडकीतून बाहेर पडून पळून गेला.
लक्षात ठेवण्याची ओळ
शिवरायांचा तलवारीचा वार → शायिस्ताखानाची तीन बोटे कापली → खान खिडकीतून पळाला.
९. शायिस्ताखानाची फजिती
या धाडसी हल्ल्यामुळे शायिस्ताखानाची मोठी फजिती झाली.
तो:
- मोठ्या सैन्यासह पुण्यात आला होता.
- लाल महालात मुक्काम केला होता.
- मोठा पहारा ठेवला होता.
- तरीही शिवाजी महाराजांनी लाल महालात प्रवेश केला.
- त्याच्या मुलाचा मृत्यू झाला.
- त्याची तीन बोटे कापली गेली.
- त्याला स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी खिडकीतून पळावे लागले.
म्हणूनच या घटनेला “शायिस्ताखानाची फजिती” असे म्हटले आहे.
१०. औरंगजेबाची प्रतिक्रिया
शायिस्ताखानाला झालेल्या या अपमानाची बातमी औरंगजेबाला समजली.
औरंगजेबाला या घटनेचा मोठा राग आला.
त्याने शायिस्ताखानावर नाराजी व्यक्त केली.
शेवटी औरंगजेबाने शायिस्ताखानाला बंगालमध्ये जाण्याचा आदेश दिला.
परीक्षेसाठी
शायिस्ताखानाला बंगालमध्ये पाठवणारा → औरंगजेब
११. पाठातील प्रमुख व्यक्ती
| व्यक्ती | पाठातील भूमिका |
|---|---|
| शिवाजी महाराज | धाडसी योजना आखून लाल महालावर हल्ला करणारे |
| शायिस्ताखान | औरंगजेबाने महाराष्ट्रात पाठवलेला मुघल सरदार |
| औरंगजेब | मुघल बादशहा; त्याने शायिस्ताखानाला महाराष्ट्रात पाठवले |
| शायिस्ताखानाचा मुलगा | शिवाजी महाराजांच्या हल्ल्यात ठार झाला |
| मराठे | गनिमी काव्याने मुघल सैन्याला त्रास देणारे |
१२. महत्त्वाची ठिकाणे
पुणे
शायिस्ताखानाचा महाराष्ट्रातील प्रमुख मुक्काम.
लाल महाल
शायिस्ताखानाने मुक्काम केलेले आणि शिवाजी महाराजांनी धाडसी हल्ला केलेले ठिकाण.
पुरंदर
शायिस्ताखानाने वेढा दिलेला किल्ला.
बंगाल
घटनेनंतर औरंगजेबाने शायिस्ताखानाला पाठवलेले ठिकाण.
१३. महत्त्वाच्या घटना – क्रमाने
ही क्रमवारी शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी विशेष महत्त्वाची आहे.
१. औरंगजेबाने शायिस्ताखानाला महाराष्ट्रात पाठवले.
⬇️
२. शायिस्ताखान पुण्यात आला.
⬇️
३. त्याने लाल महालात मुक्काम केला.
⬇️
४. शिवाजी महाराजांनी गुप्त हल्ल्याची योजना आखली.
⬇️
५. ५ एप्रिल १६६३ रोजी रात्री हल्ला झाला.
⬇️
६. शिवाजी महाराज लाल महालात शिरले.
⬇️
७. शायिस्ताखानाचा मुलगा ठार झाला.
⬇️
८. शिवाजी महाराजांनी शायिस्ताखानावर तलवारीचा वार केला.
⬇️
९. शायिस्ताखानाची तीन बोटे कापली गेली.
⬇️
१०. शायिस्ताखान खिडकीतून पळून गेला.
⬇️
११. औरंगजेब संतापला.
⬇️
१२. शायिस्ताखानाला बंगालमध्ये पाठवण्यात आले.
१४. महत्त्वाच्या तारखा
⭐ ५ एप्रिल १६६३
या दिवशी रात्री शिवाजी महाराजांनी लाल महालावर धाडसी हल्ला केला.
परीक्षेत विचारले जाऊ शकते :
शिवाजी महाराजांनी शायिस्ताखानावर लाल महालात हल्ला केव्हा केला?
उत्तर : ५ एप्रिल १६६३ रोजी रात्री.
१५. कारणे – परिणाम
कारण : शायिस्ताखान पुण्यात येऊन लाल महालात राहिला.
परिणाम : शिवाजी महाराजांनी लाल महालातील परिचयाचा फायदा घेऊन त्याच्यावर अचानक हल्ला केला.
कारण : शायिस्ताखानाने पुण्यावर मोठ्या सैन्यासह ताबा मिळवला.
परिणाम : मराठ्यांनी गनिमी काव्याने त्याच्या सैन्याला त्रास दिला.
कारण : शिवाजी महाराजांनी गुप्तपणे लाल महालात प्रवेश केला.
परिणाम : शायिस्ताखानाला अचानक हल्ल्याला सामोरे जावे लागले.
कारण : शिवाजी महाराजांनी शायिस्ताखानावर तलवारीचा वार केला.
परिणाम : शायिस्ताखानाची तीन बोटे कापली गेली.
कारण : शायिस्ताखानाची लाल महालात फजिती झाली.
परिणाम : औरंगजेबाने त्याला बंगालमध्ये पाठवले.
१६. शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी एक-वाक्य उत्तरे
प्र. शायिस्ताखानाला महाराष्ट्रात कोणी पाठवले?
उ. औरंगजेबाने.
प्र. शायिस्ताखान कुठे आला?
उ. पुण्याला.
प्र. शायिस्ताखानाने पुण्यात कुठे मुक्काम केला?
उ. लाल महालात.
प्र. शिवाजी महाराजांनी शायिस्ताखानावर कधी हल्ला केला?
उ. ५ एप्रिल १६६३ रोजी रात्री.
प्र. शिवाजी महाराजांनी लाल महालात प्रवेश कसा केला?
उ. लाल महालाच्या भिंतीला भगदाड पाडून.
प्र. शिवाजी महाराजांनी कोणाचा वध केला?
उ. शायिस्ताखानाच्या मुलाचा.
प्र. शायिस्ताखानाची किती बोटे कापली गेली?
उ. तीन बोटे.
प्र. शायिस्ताखान कशातून पळून गेला?
उ. खिडकीतून.
प्र. शायिस्ताखानाला नंतर कुठे पाठवले?
उ. बंगालमध्ये.
प्र. शायिस्ताखानाच्या सैन्याला मराठ्यांनी कोणत्या पद्धतीने त्रास दिला?
उ. गनिमी काव्याने.
१७. ‘कोण ते लिहा’ प्रकार
- महाराष्ट्रात मोठ्या सैन्यासह आलेला मुघल सरदार — शायिस्ताखान
- शायिस्ताखानाला महाराष्ट्रात पाठवणारा — औरंगजेब
- शायिस्ताखानाने मुक्काम केलेले ठिकाण — लाल महाल
- शायिस्ताखानावर हल्ला करणारे — शिवाजी महाराज
- शायिस्ताखानाच्या हल्ल्यात ठार झालेली व्यक्ती — शायिस्ताखानाचा मुलगा
- शायिस्ताखानाची तीन बोटे कापणारे — शिवाजी महाराज
- शायिस्ताखानाला शेवटी पाठवलेले ठिकाण — बंगाल
१८. शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| फजिती | नाचक्की, अपमानास्पद अवस्था |
| स्वारी | सैन्यासह केलेली मोहीम |
| नरसाळा | मोठ्या आवाजाचे वाद्य/नरसाळ्यासारखा आवाज असा संदर्भ |
| धूळधाण | मोठी गडबड/धुमश्चक्री |
| गनिमी कावा | शत्रूला अचानक हल्ले करून त्रास देण्याची युद्धपद्धती |
| मुक्काम | राहण्याचे ठिकाण |
| भगदाड | भिंतीत पडलेले मोठे छिद्र |
| पहारेकरी | पहारा देणारा |
| फर्मान | राजाचा आदेश |
| खोड मोडणे | धडा शिकवणे |
| फजिती होणे | नाचक्की होणे |
१९. परीक्षेसाठी विशेष ‘Fact Box’ ⭐
🔴 शायिस्ताखान → औरंगजेबाचा मामा
🔴 महाराष्ट्रातील प्रमुख ठिकाण → पुणे
🔴 मुक्काम → लाल महाल
🔴 हल्ल्याची तारीख → ५ एप्रिल १६६३
🔴 हल्ल्याची वेळ → रात्र
🔴 हल्ला करणारे → शिवाजी महाराज
🔴 मार्ग → लाल महालाच्या भिंतीला भगदाड
🔴 ठार झालेला → शायिस्ताखानाचा मुलगा
🔴 कापलेली बोटे → तीन
🔴 पळण्याचा मार्ग → खिडकी
🔴 औरंगजेबाचा आदेश → शायिस्ताखानाला बंगालला पाठवणे
२०. संभाव्य शिष्यवृत्ती MCQ
१. शायिस्ताखानाला महाराष्ट्रात कोणी पाठवले?
अ) आदिलशहा
आ) औरंगजेब
इ) सिद्दी जौहर
ई) अफजलखान
उत्तर : आ) औरंगजेब
२. शायिस्ताखानाने पुण्यात कुठे मुक्काम केला?
अ) शनिवारवाडा
आ) राजगड
इ) लाल महाल
ई) सिंहगड
उत्तर : इ) लाल महाल
३. शिवाजी महाराजांनी शायिस्ताखानावर हल्ला केव्हा केला?
अ) ५ एप्रिल १६६३
आ) ६ एप्रिल १६६३
इ) ५ मे १६६३
ई) ५ एप्रिल १६६४
उत्तर : अ) ५ एप्रिल १६६३
४. शिवाजी महाराजांनी लाल महालात कशातून प्रवेश केला?
अ) मुख्य दरवाजातून
आ) गुप्त बोगद्यातून
इ) भिंतीला भगदाड पाडून
ई) खिडकीतून
उत्तर : इ) भिंतीला भगदाड पाडून
५. शायिस्ताखानाची किती बोटे कापली गेली?
अ) दोन
आ) तीन
इ) चार
ई) पाच
उत्तर : आ) तीन
६. शायिस्ताखान कोणत्या मार्गाने पळून गेला?
अ) दरवाजातून
आ) बोगद्यातून
इ) खिडकीतून
ई) छतावरून
उत्तर : इ) खिडकीतून
७. शायिस्ताखानाच्या हल्ल्यात कोण ठार झाला?
अ) त्याचा सेनापती
आ) त्याचा मुलगा
इ) त्याचा भाऊ
ई) त्याचा पहारेकरी
उत्तर : आ) त्याचा मुलगा
८. शायिस्ताखानाला शेवटी कुठे पाठवण्यात आले?
अ) दिल्ली
आ) आग्रा
इ) बंगाल
ई) विजापूर
उत्तर : इ) बंगाल
९. मराठ्यांनी शायिस्ताखानाच्या सैन्याला कोणत्या युद्धपद्धतीने त्रास दिला?
अ) सरळ युद्ध
आ) गनिमी कावा
इ) नौदल युद्ध
ई) तह
उत्तर : आ) गनिमी कावा
१०. या पाठातून शिवाजी महाराजांचा कोणता गुण विशेषत्वाने दिसून येतो?
अ) निष्काळजीपणा
आ) धाडस व चातुर्य
इ) भीती
ई) आळस
उत्तर : आ) धाडस व चातुर्य
🎯 लक्षात ठेवण्याचे सूत्र
“औरंगजेब → शायिस्ताखान → पुणे → लाल महाल → ५ एप्रिल १६६३ → रात्रीचा हल्ला → तीन बोटे → खिडकीतून पळ → बंगाल”
📚 घटक ११ : शायिस्ताखानाची फजिती
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी बहुपर्यायी सराव चाचणी
३०
१ गुण
30:00
🎉 चाचणीचा निकाल
एकूण गुण : 0 / 30
टक्केवारी : 0%
